Johannesburg, Zuid-Afrika – Op een ochtend eind november – twee dagen voordat de leiders van de grootste economieën ter wereld in Johannesburg bijeenkwamen voor de topconferentie van de Groep van 20 in 2025 – kwamen de gouverneurs van de Zuid-Afrikaanse en Chinese centrale banken slechts twintig minuten na elkaar bijeen om een systeem in te voeren waarvan velen hopen dat het de internationale handel uit de schaduw van de dollardominantie zal helpen halen.
Tijdens een ceremonie die die dag werd gehouden bij de Zuid-Afrikaanse Reserve Bank in Pretoria, werd Standard Bank – gemeten naar activa de grootste bank van Afrika – de eerste op het continent die rechtstreeks verbinding maakte met China’s grensoverschrijdende interbancaire betalingssysteem (CIPS). Deze integratie betekent dat Afrikaanse bedrijven hun betalingen nu rechtstreeks in renminbi met China kunnen afhandelen, zonder gebruik te maken van enige tussenvaluta, met name de Amerikaanse dollar (USD).
De Amerikaanse dollar is sinds het einde van de Tweede Wereldoorlog de belangrijkste reservevaluta ter wereld en wordt vandaag de dag in meer dan 80% van de internationale handel gebruikt.
Maar de afgelopen jaren heeft de discussie over alternatieven voor de dollar aan kracht gewonnen, vooral in het Zuiden, onder leiding van de BRICS-groep van ontwikkelingseconomieën, waar Zuid-Afrika deel van uitmaakt, samen met Brazilië, Rusland, India en China als stichtende leden. De afgelopen jaren zijn ook Egypte, Ethiopië, Indonesië, Iran en de Verenigde Arabische Emiraten aangesloten.
Net als Zuid-Afrika is ook Brazilië geïntegreerd in het CIPS. Tegelijkertijd heeft het land steeds meer de real en de yuan gebruikt om de bilaterale handel met China te regelen, bijvoorbeeld bij de verkoop van sojabonen, waarbij de dollar wordt omzeild.
Andere landen zijn ook overgestapt op het gebruik van lokale valuta. India en de Verenigde Arabische Emiraten handelden in roepies en dirhams, terwijl China en de Verenigde Arabische Emiraten de handel in vloeibaar aardgas (LNG) in yuan regelden. China heeft met behulp van de yuan handel gedreven met andere landen, waaronder Argentinië, Irak en Saoedi-Arabië. En China en Rusland hebben hun bilaterale handelsovereenkomsten dramatisch verschoven naar lokale valuta, deels als oplossing om de westerse sancties te omzeilen. De Chinese oliehandel met Iran en Rusland wordt voornamelijk in renminbi afgehandeld. India en Rusland hebben het gebruik van roebels en roepies voor hun bilaterale handel vergroot.
Als groep gaan de BRICS ook door met hun digitale Bridge-valuta, die hen, indien succesvol, in staat zou stellen handel te drijven zonder zowel de Amerikaanse dollar als de Society for Worldwide Interbank Financial Telecommunication (SWIFT) te omzeilen – een berichtennetwerk dat door banken wordt gebruikt om internationale betalingen te vergemakkelijken en dat sterk wordt beïnvloed door de regelgeving van de VS en de Europese Unie. Hoewel het Bridge-systeem nog niet live is, zal er naar verwachting een werkend model worden gepresenteerd op de BRICS-top van dit jaar in India.
Voor analisten is bilaterale handel, waarbij landen hun eigen voorwaarden kunnen bepalen, altijd onderdeel geweest van de internationale economie. Dergelijke inspanningen zijn dus niet nieuw of onverwacht.
Volgens analisten neemt de frequentie ervan echter toe omdat er een grotere prikkel bestaat om de exclusieve afhankelijkheid van de dollar op te geven.
“Verborgen kosten” komen ten goede aan de Verenigde Staten
Hoewel de Verenigde Staten, als de grootste economie ter wereld, historisch gezien de wereldhandel hebben gedomineerd, is die invloed de afgelopen tien jaar afgenomen, waarbij China het voortouw heeft genomen, vooral in het Zuiden, dat 85% van de wereldbevolking en ongeveer 50% van het mondiale bruto binnenlands product (bbp) vertegenwoordigt.
In Afrika was China bijvoorbeeld in 2024 de bron van het merendeel van de import van het continent, gevolgd door de EU, India en de VS, volgens de VN-Comtrade-database. Om deze reden is bilaterale handel in lokale valuta, oftewel CIPS-integratie, volgens analisten economisch zinvol.
“Elke keer dat u een transactie in dollars doet, zijn er verborgen kosten die naar de Verenigde Staten gaan”, merkt Sanusha Naidu op, analist buitenlands beleid bij de Zuid-Afrikaanse denktank Institute for Global Dialogue.
Volgens de analist beginnen landen over de hele wereld zich nu terecht af te vragen: “Waarom moeten we de Verenigde Staten deze kosten betalen?”
In plaats van de lokale valuta van de koper om te zetten in USD voordat deze wordt omgezet in de valuta van de verkoper, waarbij beide partijen het risico lopen wat inkomsten te verliezen, kan het geld nu direct stromen.
Maar voor Danny Bradlow, professor aan het Center for Advancement of Scholarship van de Universiteit van Pretoria, staat de handel in lokale valuta voor uitdagingen; en deze gaan minder over wat mogelijk is en meer over wat praktisch is.
Hoewel twee landen kunnen handelen in welke munt dan ook, is het onduidelijk of beide partijen de munt van de ander willen behouden, zei hij.
Als twee landen met weinig onderlinge transacties – zoals Botswana en Mexico – bijvoorbeeld goederen zouden willen uitwisselen, zou het voor hen praktischer zijn om pula en pesos in dollars om te zetten om met de Amerikaanse dollar te handelen, in plaats van grote hoeveelheden van elkaars voorraden achter te houden.
Een andere uitdaging bij het omzeilen van de dollar is dat “de infrastructuur die handelsovereenkomsten in lokale valuta ondersteunt, eerst aanwezig moet zijn om de brede adoptie van transacties in lokale valuta te garanderen”, zegt Shirley Yu, directeur van ACME Macro Advisory en directeur van het China-Africa Initiative aan de London School of Economics.
Naast CIPS wees hij op BRICS Pay (een gedecentraliseerd financieel betalings- en berichtensysteem ontworpen voor BRICS-landen) en Project mBridge (een digitaal valutaplatform met meerdere banken), die mogelijk worden gemaakt door blockchain-technologie. “De technologische infrastructuur zelf stelt landen in staat om in lokale valuta te handelen zonder via SWIFT te gaan of de dollar als ruilmiddel te gebruiken”, maar deze moeten worden ontwikkeld, zei hij.
Hoewel het aantal transacties in lokale valuta toeneemt, is dit nog steeds een fractie van wat er via SWIFT en USD gebeurt. De Chinese munt vertegenwoordigt bijvoorbeeld nog steeds minder dan 10% van de wereldhandel. Terwijl andere valuta, zoals de Europese wisselkoers, ook mondiaal worden gebruikt, merkte Yu op dat “de renminbi een grotere handelsvaluta is dan de euro.”
‘Incentives’ voor verandering
Maar wat dramatisch is veranderd en gegroeid zijn “de prikkels om te veranderen en alternatieven te ontwikkelen,” zei Bradlow van de Universiteit van Pretoria, “en een van de manieren waarop je dat ziet is dat de prijs van goud zo sterk stijgt.”
Landen behandelen de Amerikaanse dollar niet langer als een volledig stabiele reservevaluta; in plaats daarvan beheren en beschermen ze risico’s, zegt Naidu. De stijgende goud- en zilverprijzen wijzen op deze daling van het vertrouwen in de dollar, voegt hij eraan toe.
Chris Weafer, beleggingsanalist bij Macro-Advisory, een strategieadviesbureau gericht op Eurazië, zegt dat politieke veranderingen in de Verenigde Staten tot dit wantrouwen hebben geleid.
“Het gebrek aan voorspelbaarheid van president (Donald) Trump en de enorme schuldenlast van Amerika zorgen ervoor dat de Amerikaanse dollar niet langer zo veilig of voorspelbaar is als in het verleden.” De Amerikaanse staatsschuld is momenteel groter dan $38 biljoen.
“Maar zelfs zonder Trump zouden veel mensen over de hele wereld – zelfs in het Westen – zeggen dat de rol van de dollar een probleem is”, betoogde Bradlow.
“Het hebben van een systeem dat zo sterk afhankelijk is van de dollar betekent… kwetsbaarheid voor het monetaire en economische beleid van de Verenigde Staten. Overstappen naar een systeem dat op de een of andere manier meer gediversifieerd of meer geïnternationaliseerd is, maar niet onderworpen is aan de controle van één land, zou voor iedereen acceptabeler zijn”, zegt hij.
Maar betekent dit het einde – of zelfs het begin van het einde – voor de Amerikaanse dollar?
De meeste analisten zeggen nog steeds nee.
“De Amerikaanse dollar zal de mondiale referentievaluta blijven, bijvoorbeeld voor de prijs van olie of materialen, en zal de belangrijkste reservevaluta van de centrale banken van de wereld zijn”, aldus Weafer.
Momenteel “zijn er qua valuta geen alternatieven voor de Amerikaanse dollar”, zei hij.
Maar experts beweren ook dat een vervanging van de dollar niet noodzakelijkerwijs is waar het Mondiale Zuiden en de BRICS-landen naar op zoek zijn. Wat ze willen is diversificatie en alternatieve of aanvullende systemen voor handelsafwikkeling – manieren om SWIFT of een westers hegemonisch systeem te omzeilen waarmee de Verenigde Staten hun dominantie laten gelden.
Maar zelfs deze alternatieven “zullen nog steeds afhankelijk zijn van de Amerikaanse dollar als referentievaluta”, aldus Weafer.
Ondertussen zullen de Verenigde Staten er ook alles aan doen om de dominantie van de dollar te beschermen, zei Yu.
“President Trump wil de mondiale dominantie van de dollar veiligstellen via de Genius Act”, merkt hij op, verwijzend naar de Amerikaanse wet die een raamwerk schept voor de uitgifte van en het toezicht op stablecoins in Amerikaanse dollars. Een stablecoin is een cryptocurrency die is ontworpen om een stabiele waarde te behouden door gekoppeld te zijn aan een reserve, zoals de Amerikaanse dollar.
“De dollar is van cruciaal belang voor de nationale macht van de VS, en dus voor de nationale veiligheid. De mondiale dominantie van de dollar zal koste wat het kost worden beschermd.”
USD in “langzame” daling.
Hoewel de Amerikaanse dollar geen echte concurrentie ondervindt en haar positie zal behouden, gaat het voortdurende debat volgens Naidu, expert op het gebied van internationale betrekkingen, niet alleen over de waarde van de dollar in de ‘harde valuta’. Het gaat over de opkomst en ondergang van naties en hoe de hegemonische macht na 70-80 jaar de neiging heeft om te pieken en uiteen te vallen.
De USD is, net als het Amerikaanse imperium zelf, een ‘gewonde hegemon’, zei hij.
Wanneer een hegemonie gewond raakt en zich op de proef gesteld voelt dat zijn dominantie wordt uitgedaagd, ‘wordt het zeer gevaarlijk en onvoorspelbaar.’
Naidu zei dat de vier pijlers van de structurele macht van de VS – veiligheid, financiën, kennis en productie – allemaal gekoppeld zijn aan de dollar. Naarmate meer landen risicomijdend worden ten opzichte van de dollar en er alternatieve betalingssystemen ontstaan, zullen deze pijlers verzwakken.
Dus hoewel de dollar niet op het punt staat plotseling te worden vervangen, ondergaat hij een “langzame” daling, zei hij, met het argument dat dit gevaarlijker en meer gevolgen heeft dan wanneer het een snelle ineenstorting zou zijn.
Hoewel de wereld nog lang niet over een andere munt beschikt die kan wedijveren met de dollar, zeggen veel experts dat China de volgende in de rij zou kunnen zijn als er op de “zeer lange termijn” een zou ontstaan.
Als landen het vertrouwen in de Amerikaanse economie, het politieke leiderschap en de dollar verliezen, “zal het uiteindelijk de opkomst en het grotere gebruik van de Chinese yuan zijn die de mondiale dominantie van de Amerikaanse dollar zal doorbreken”, aldus Weafer, vooral in het Zuiden.
Yu zei dat “de reikwijdte van de dedollarisering zeker zal toenemen onder landen in het Zuiden”, vooral in het licht van de recente geopolitieke gebeurtenissen in Venezuela en de spanningen tussen de Verenigde Staten en Iran.
Maar “de grote verandering voor de mondiale valuta-architectuur zal komen wanneer de petroyuan de petrodollar vervangt”, voegde hij eraan toe, verwijzend naar een scenario waarin de yuan de valuta wordt die wordt gebruikt voor de prijsstelling en afwikkeling van mondiale olie – een functie die momenteel door de dollar wordt vervuld.
“Als deze gebeurtenis zou plaatsvinden, zal dit het einde betekenen van de Amerikaanse dollar als mondiale centrale reservevaluta”, zei Yu, erop wijzend dat de Chinese oliehandel met Iran en Rusland de afgelopen jaren al grotendeels in renminbi heeft plaatsgevonden.
Het komt er volgens analisten op neer dat er geen onmiddellijke of zelfs maar middellangetermijndreiging voor de dollar bestaat, maar dat dit minder te wijten is aan iets dat de dollar goed doet, en meer omdat de internationale handel op dit moment voor het grootste deel weinig andere opties heeft.
