WARSCHAU, Polen — Overlevenden van de Holocaust, politici en gewone mensen herdachten dinsdag de Internationale Holocaustherdenkingsdag en kwamen bijeen tijdens sombere evenementen in heel Europa en daarbuiten om na te denken over de moord op miljoenen mensen door nazi-Duitsland.
Internationale Holocaustherdenkingsdag het wordt elk jaar gevierd op 27 januari, de verjaardag van de bevrijding van Auschwitz-Birkenau, het bekendste vernietigingskamp van de nazi-Duitsland. De Algemene Vergadering van de Verenigde Naties nam in 2005 een resolutie aan waarin deze dag werd uitgeroepen tot een jaarlijkse herdenking.
“De poging van nazi-Duitsland om de Joden uit het gezicht van Europa te wissen, omvat emblematisch al het kwaad dat mensen kunnen begaan wanneer ze zich laten besmetten – door oppervlakkigheid, onverschilligheid, lafheid of persoonlijke interesse – door het virus van haat, racisme en onderdrukking”, zei de Italiaanse president Sergio Mattarella tijdens een ontmoeting met overlevenden in Rome.
In Auschwitz, gelegen in een gebied in het zuiden van Polen dat tijdens de Tweede Wereldoorlog onder Duitse bezetting stond, sloot de Poolse president Karol Nawrocki zich aan bij de overlevenden voor een herdenkingsceremonie die eindigde met het reciteren van gebeden door joodse en christelijke geestelijken.
Bernard Offen, een 96-jarige overlevende, vertelde de aanwezigen dat hij in de wereld van vandaag ‘tekenen ziet die ik maar al te goed ken’.
“Ik zie de haat herboren worden. Ik zie dat geweld opnieuw gerechtvaardigd begint te worden”, zei Offen. “Ik zie mensen die geloven dat hun woede waardevoller is dan het leven van iemand anders. Ik zeg dit omdat ik een oude man ben die heeft gezien waar onverschilligheid toe leidt. En ik zeg dit omdat ik geloof – ik geloof echt – dat we anders kunnen kiezen.”
Nazi-Duitse troepen doodden naar schatting 1,1 miljoen mensen in Auschwitz, de meesten van hen Joden, maar ook Polen, Roma en anderen. Het kamp werd op 27 januari 1945 door het Sovjetleger bevrijd. In totaal werden 6 miljoen Joden gedood tijdens de Holocaust – in getto’s en concentratiekampen, en van dichtbij doodgeschoten in kampen en bossen van Oost-Europa.
In het hart van Berlijn brandden kaarsen bij het Gedenkteken voor de vermoorde Joden van Europa, een veld van 2.700 grijze betonnen platen ter ere van de 6 miljoen slachtoffers en een krachtig symbool van Duitslands wroeging.
Andere landen hebben nog steeds moeite om in het reine te komen met de medeplichtigheid van hun voorouders. Mattarella veroordeelde de medeplichtigheid van gewone Italianen aan de rassenwetten van het fascistische tijdperk, die de joodse gemeenschap in Italië vervolgden, en de deportatie van haar joden.
Net als de afgelopen jaren waren vertegenwoordigers van Rusland niet uitgenodigd voor de festiviteiten in Auschwitz vanwege de invasie van Oekraïne in het land.
Pavel Jelinek, een 90-jarige overlevende uit de stad Liberec – een Tsjechische stad met 1.350 Joodse inwoners voor de oorlog – vertelde de aanwezigen in het Hogerhuis van het Tsjechische parlement dat hij nu de laatste levende was van de 37 Joden die na de oorlog naar de stad terugkeerden.
Er zijn er ongeveer 196.600 Joodse overlevenden van de Holocaust leven nog steeds over de hele wereld, gedaald ten opzichte van 220.000 een jaar geleden, volgens de in New York gevestigde Conferentie over Joodse Materiële Claims Tegen Duitsland. Hun gemiddelde leeftijd is 87 jaar en bijna allemaal – ongeveer 97% – zijn ‘kindoverlevenden’ geboren vanaf 1928, aldus de groep.
Zelfs nu de mondiale gemeenschap van overlevenden kleiner wordt, blijven sommigen hun verhalen vertellen voor de eerste keer na al die jaren.
In Groot-Brittannië organiseerden koning Charles en koningin Camilla een receptie voor de overlevenden. Een overlevende van de Holocaust heeft de Britse regering toegesproken in wat premier Keir Starmer omschreef als een primeur. Kabinetsleden veegden de tranen weg toen de 95-jarige Mala Tribich beschreef hoe de Duitse invasie van Polen in 1939 haar jeugd verwoestte.
Ze herinnerde zich dat ze op twaalfjarige leeftijd tot dwangarbeid werd gedwongen toen het eerste nazi-getto werd gesticht in haar geboorteplaats Piotrkow Trybunalski, en sprak over de honger, de ziekte en het lijden daar. De nazi’s vermoordden zijn moeder, vader en zus. Ze werd naar Ravensbrück en vervolgens naar Bergen-Belsen gestuurd, waar ze in april 1945 door het Britse leger werd bevrijd.
Hij drong er bij de kabinetsleden op aan het antisemitisme te bestrijden en niet te vergeten.
‘Binnenkort zullen er geen ooggetuigen meer zijn’, zei hij tegen hen. “Dit is de reden waarom ik je vandaag vraag om niet alleen te luisteren, maar om mijn getuige te worden.”
Veel leiders dachten ook na over de omwentelingen in de wereld van vandaag.
Kaja Kallas, hoofd van het buitenlands beleid van de Europese Unie, waarschuwde voor groeiend antisemitisme en nieuwe bedreigingen. Hij merkte op dat door AI gegenereerde inhoud nu wordt gebruikt “om de grens tussen feit en fictie te vervagen, de historische waarheid te verdraaien en ons collectieve geheugen te ondermijnen.”
De Oekraïense president Volodymyr Zelensky, wiens land al vier jaar door Rusland wordt aangevallen, zei dat net zoals de wereld zich in 1945 verenigde om de nazi’s te verslaan, zij “nu op dezelfde manier moet handelen”.
“Elke keer dat haat en oorlog landen bedreigen, is eenheid nodig die levens redt”, zei Zelenskyy.
___
Associated Press-schrijvers Karel Janicek in Praag, Kamila Hrabchuk in Kiev, Danica Kirka in Londen, Nicole Winfield in Rome en Lorne Cook in Brussel hebben bijgedragen aan dit rapport.
