Om de opening van haar nieuwe tentoonstelling te vieren, bieden we een vijfpuntengids aan voor de baanbrekende Belgische choreograaf die dans naar de wereld bracht galerij ruimte
Weinig choreografen hebben dans als minimalistisch gedefinieerd Anne Teresa De Keersmaeker. Opgeleid aan de Mudra School van Maurice Béjart in Brussel en de Tisch School of the Arts van de Universiteit van New York, brak de Belgische pionier begin jaren tachtig door in de avant-gardescene met een rauwe choreografische taal gebouwd op herhaling en precisie. In 1983 richtte hij Rosas op, zijn eigen dansgezelschap, en in de loop van de decennia creëerde hij meer dan 40 stukken, van fundamentele Rosas danst Rosas durft dan werken als En Atendant en Cesena aan.
Vandaag reikt de invloed van De Keersmaeker tot ver buiten het podium. Hij werkt samen met hedendaagse componisten, ensceneert optredens op onverwachte plaatsen en daagt meedogenloos uit hoe het publiek beweging waarneemt. Deze gids valt samen met haar nieuwe tentoonstelling in Xavier Hufkens, Brussel en helpt je de sobere maar boeiende choreografieën van De Keersmaeker te verkennen, haar spraakmakende controverses bloot te leggen (Queen Bey, ontmoet barones De Keersmaeker) en haar voortdurende missie te volgen om dans op nieuw artistiek en sociaal terrein te brengen.
1. De Keersmaeker was de pionier van de minimalistische dans
De Keersmaeker begon te werken aan zijn eerste grote stuk, Phase, Four Movements to the Music of Steve Reich, terwijl hij in 1980 in New York woonde, en voltooide het bij zijn terugkeer naar Brussel het jaar daarop. De volledige versie ging in première op 18 maart 1982 in de Beursschouwburg in Brussel. Phase bestaat uit vier composities van Steve Reich en put rechtstreeks uit het ontwikkelingsproces van de componist ‘fasering’, waarin herhaalde muzikale patronen geleidelijk in en uit synchronisatie bewegen. Het stuk vestigde meteen zijn kenmerkende stijl: minimalistische, geometrisch gedreven choreografie waarin herhaling zowel structuur als emotionele intensiteit genereert. In het tweede deel, Come Out, zitten twee dansers op krukjes onder hangende lampen, terwijl ze eindeloos hoekige armgebaren herhalen terwijl de muziek een beklijvend stemfragment herhaalt: “Ik moest de blauwe plek openmaken en wat bloed uit de blauwe plek naar buiten laten komen om hem te laten zien.” Zoals in het hele werk van De Keersmaeker fungeert herhaling hier als een vorm van uiteenzetting en afrekening.
2. Zijn werk is een culturele toetssteen geworden
Met Rosas danst Rosas (1983) ontwikkelde De Keersmaeker een lexicon van alledaagse gebaren – lopen, zitten, in elkaar zakken, kleding aanpassen – en verhief dit tot het niveau van de hoge kunst. Het 95 minuten durende werk, opgebouwd in vier delen en een coda, wordt uitgevoerd door vier vrouwen die de hele tijd op het podium blijven staan. Het onderliggende uitgangspunt is bedrieglijk eenvoudig: het verloop van een dag. Maar door rigoureuze herhaling transformeert de choreografie alledaagse handelingen in iets hypnotiserend en provocerend. De dansers bewegen zich door vermoeidheid, verveling en agressie en maken de ritmes en druk zichtbaar die de lichamen van vrouwen in het dagelijks leven vormen. Denk aan een Chantal Akermann film – langdurig, onsentimenteel, obsessief aandachtig voor tijd en werk – en stel je voor dat het een dans was.
De uitgesproken choreografische taal van het stuk vond weerklank tot ver buiten de wereld van de hedendaagse dans. In 2011 merkten kijkers opvallende overeenkomsten op tussen Rosas danst Rosas en Beyoncé’s Countdown-muziekvideo. De Keersmaeker reageerde gracieus maar duidelijk: Beyoncé “zingt en danst heel goed”, schreef hij, maar in een popcontext verliest de choreografie haar oorspronkelijke kracht. “In de jaren ’80 was dit een statement van de empowerment van vrouwen… Nu vind ik het leuk, maar ik zie geen beperkingen. Het is verleidelijk op een leuke, consumentistische manier.”
3. Hij breidde de choreografie uit via film en architectuur
De Keersmaeker probeerde de dans buiten het podium uit te breiden en experimenteerde met cinema en architecturale ruimte in werken als Rosas danst Rosas (1997) en daarvoor Hoppla! (1989). In de verfilming van Thierry De Mey’s Rosas danst Rosas wordt het gelijknamige toneelstuk uit 1983 verplaatst naar een voormalige technische school in Leuven, ontworpen door Henry Van de Velde. Terwijl de dansers zich door trappen, gangen en klaslokalen bewegen, krijgt de choreografie een scherper randje: dit zijn studenten die een verkeerde afslag hebben genomen en een ruimte hebben heroverd die ooit door discipline werd gedefinieerd. Een soortgelijke spanning bezielt Hoppla!, geregisseerd door Wolfgang Kolb en gefilmd in de Gentse Universiteitsbibliotheek met muziek van Béla Bartók. In de sobere leeszaal van de bibliotheek draaien vier vrouwen in eenvoudige zwarte jurken rond, leunen tegen de muren, stampen met hun voeten en laten vluchtig een glimp zien van wit ondergoed, genietend van hun verzet tegen de institutionele structuur.
Cruciaal was dat deze films niet alleen bedoeld waren voor doorgewinterde dansfans: uitgezonden op de grote Europese tv-zenders en vertoond in arthouse-bioscopen bereikten ze een publiek dat misschien nog nooit een voet in een theater had gezet. (Rosas danst Rosas floreert nu ook online, waarbij Letterboxd-gebruikers recensies achterlaten die variëren van ‘altijd zo rauwe en speelse vrouwen’ tot het beknopte ‘drop dead gorgeous’.)
4. De Keersmaeker maakte ambitieuze, grootschalige werken
In de loop der decennia heeft De Keersmaeker zijn vrije choreografische taal uitgebreid naar steeds grotere podia, waarbij hij testte hoe gematigdheid en herhaling tot het uiterste kunnen resoneren. Deze ambitie komt wellicht het duidelijkst naar voren in En Atendant (2010) en Cesena (2011), een tweeluik dat de overgang van dag naar nacht in kaart brengt. En Atendant speelt zich af op een enkele stem, begeleid door vielle en blokfluit, terwijl Cesena voortborduurt op de ingewikkelde polyfonieën van een meer verfijnde kunsteen 14e-eeuwse muziekstijl die bekend staat als ‘subtiele kunst’. De twee werken, gemaakt voor het Festival van Avignon, werden in de loop van één nacht na elkaar uitgevoerd op de grote binnenplaats van het Pausenpaleis: En Atendant eindigde in bijna totale duisternis met een eenzame naakte figuur die door de ruimte liep, en Cesena begon vóór zonsopgang en vulde geleidelijk de leegte met geluid, lichamen en licht. Niet alle toehoorders waren echter voorbereid op deze mate van traagheid en soberheid. Toen het tweeluik in 2013 naar de Brooklyn Academy of Music werd gebracht, waren er berichten over rusteloze New Yorkers die naar buiten liepen, gefrustreerd door het zwakke licht en het ijskoude tempo. Misschien kan een bepaalde popdiva er een make-over aan geven?
5. Hij bracht dans naar musea en galerieën
Hoewel sommige theaterwerken van De Keersmaeker bekritiseerd worden als te veeleisend, heeft ze consequent nieuwe contexten voor dans gezocht, waaronder musea en galerieën. Voor Work/Travail/Arbeid, een reizende tentoonstelling in WIELS Brussel (2015), Centre Pompidou en Tate Modern (2016) en MoMA (2017), transformeerde zijn theaterwerk uit 2013, Vortex Temporum, tot een levende installatie. Bezoekers werden uitgenodigd de ruimte binnen te gaan en te verlaten terwijl de dansers repeteerden, waardoor de conventionele hiërarchieën van het publiek werden verstoord en de toeschouwers in een duurzame, ruimtelijke en lichamelijke dialoog terechtkwamen. Forêt (2022), gemaakt voor de Denon-vleugel van het Louvre, breidde dit werk uit en onderzocht hoe lichamen omgaan met een ruimte die geladen is met geschiedenis en autoriteit.
Voortbouwend op deze experimenten blijft De Keersmaeker de voorwaarden van zijn praktijk heroverwegen en uitbreiden. Deze maand presenteert ze As You Wish in galerie Xavier Hufkens in Brussel met beeldend kunstenaar Steven Fillet, waarbij ze gezamenlijke schilderijen en werken op papier combineert met solo-optredens van de choreografe zelf. De tentoonstelling loopt ook online door, zodat het publiek kan meemaken hoe De Keersmaeker‘S omgeving – van de intimiteit van zijn moestuin tot de beeldtaal van geliefde kunstenaars als Egon Schiele, Ana Mendieta en Marisa Merz – vormen de basis voor zijn steeds evoluerende artistieke proces.
Zoals je wilt is te zien bij Xavier Hufkens in Brussel van 5 tot 14 februari 2026. Meer weten Het werk van De Keersmaeker in het rapport van AnOther over de tentoonstelling MoMU Antwerpen 2023, Echo.
