Het begon allemaal met Beethoven.
Felgele T-shirts met de tekst “¡Bienvenido Gustavo!” markeerde het eerste concert van Gustavo Dudamel als muziekdirecteur van het Los Angeles Philharmonic op de eerste zaterdagmiddag van oktober 2009 in de Hollywood Bowl. Er werden gratis achttienduizend kaartjes uitgedeeld voor Angeleno’s uitvoering van Beethovens Negende symfonie “Ode aan de vreugde” over de hele wereld uitgezonden. De opgetogen boodschap van de jonge Venezolaanse dirigent was: Noord-, Zuid- of Midden-Amerika bestaat niet. Wij zijn één.
We bevinden ons nu in het seizoen van “Gracias Gustavo” en de tijden, zo worden we er dagelijks aan herinnerd, veranderen. Maar wat consistent blijft, is dat Dudamel opnieuw begint, in de eerste maand van zijn zes maanden durende reis als muziekdirecteur van LA Phil, waarbij hij zich concentreert op de componist die volgens hem het meest voor hem heeft betekend sinds zijn vroege dagen als kinderdirigent in Caracas. Zijn eerste grote opname bevatte verbazingwekkend voortstuwende uitvoeringen van Beethovens Vijfde en Zevende symfonie, met het oogverblindende Simón Bolívar Jeugdorkest van Venezuela, dat deze maand twintig jaar geleden werd opgenomen. In augustus zal Dudamel zijn ambtstermijn bij LA Phil beëindigen zoals hij die begon, met Beethovens Negende at the Bowl.
Gedurende deze twee decennia, dik en dun gerelateerd aan de COVID-lockdown, is Beethoven de opbouwende componist van Dudamel geweest. Dit weekend behandelt hij voor het eerst Beethovens intimiderende, mystieke en raadselachtige ‘Missa Solemnis’. In de daaropvolgende weken zal hij de symfonieën van Beethoven combineren met twee van de meest opvallende en originele van de tientallen nieuwe werken die hij in Los Angeles in première heeft gebracht: de partituur van het Glitter Revolution-ballet van Gabriela Ortiz, ‘Revolución Diamantina’, en het eerste deel van Thomas Adès’ ballet ‘Dante’.
Om de Beethovenmaand in de Walt Disney Concert Hall te beginnen, wendde Dudamel zich echter tot een ander werk van Beethoven dat hem al lang geobsedeerd had, het zelden gehoorde nevenwerk bij Goethe’s tragedie ‘Egmont’, dat voor Dudamel het altijd actuele en belangrijkste thema heeft: de diepe vreugde die voortkomt uit de overwinning op onrecht. Hiervoor kreeg hij de hulp van actrice Cate Blanchett en toneelschrijver Jeremy O. Harris.
Ook hier fungeert Beethoven als muzikale, spirituele en politieke toetssteen. “Egmont” staat midden in Beethovens carrière, zijn heroïsche periode. De historische Egmont was een Vlaamse generaal, een held voor zijn volk in Nederland dat probeerde de 16e te dienen Spaanse keizer van de eeuw, Filips II, en vol van Goethe’s romantiek. Goethe, een buitengewone polymath, diende zelf als adviseur van de groothertog van Weimar, waarbij hij op briljante wijze politieke compromissen in evenwicht bracht met de hoogste spirituele roepingen uit de literatuur. Hij bewonderde bijvoorbeeld de geest van vrijheid, maar verzette zich tegen de Franse Revolutie en steunde Napoleon, in de overtuiging dat de resulterende populistische wanorde dan, zoals later bleek, autocratie zou vereisen.
Goethe’s Egmont moet leren lief te hebben voordat hij kan optreden om zijn volk tegen Filips te verdedigen. De held beweegt zich richting de dood tot het punt van zelfrealisatie dat hij alleen door opoffering kan opstijgen en een symbool van glorie kan worden.
In het werk, dat begint als een historisch epos en voor Goethe steeds persoonlijker en innerlijker wordt, krijgt Egmont perspectief op de complexiteit van zijn plaats in de politiek door na te denken over de natuur en het zijn. Tot de vele passies van Goethe behoorden wetenschappelijke studies. Hij verdiepte zich in de natuurlijke wereld en raakte bevriend met de baanbrekende Duitse milieuactivist Alexander von Humboldt.
Het kon dan ook geen toeval zijn dat Dudamel het programma opende met de wereldpremière van “Humboldt’s Nature” van de Venezolaanse componist Ricardo Lorenz. Het vijfdelige, 25 minuten durende symfonisch gedicht voor een groot orkest vol slagwerk volgt Humboldts verslag van zijn reis naar Venezuela in 1799.
De symfonische sprankeling vormt het decor voor Nieuw-Andalusië. Guacharo-vogels krijsen. Latijnse ritmes nemen ons mee naar de kustgebieden. Zandpercussie begeleidt een reis langs de rivier de Orinoco. Het fantasierijk gekleurde orkest van Lorenz weerspiegelt de uitgestrekte natuur. Maar de soundtrack eindigt met een schok van de mensheid, wanneer Humboldt de tot slaaf gemaakte Cubanen tegenkomt.
Het enige wat Goethe ontbeerde was een verfijnd oor voor muziek (en misschien ook voor geluid). Maar het verhaal van Humbolt zou praktisch het startpunt kunnen zijn voor Beethovens ‘Egmont’, dat tien jaar na de ontmoeting met Venezuela begon. In de populaire ouverture eindigt de opwinding van het tumult, met verrassende euforie, in het soort grote Beethoveniaanse triomf dat nooit ophoudt te ontroeren. De toneelmuziek zorgt echter voor de nodige theatrale context. Dit omvat twee liederen ter ere van Egmont, Klärchen, vier voorgerechten, een melodrama voor Egmont terwijl hij zijn executie nadert en, met de kracht die alleen Beethoven kan opbrengen, een strijdkreet.
Goethe heeft nooit de relevantie verloren. De nieuwe biografie van Matthew Bell, ‘Goethe’: A Life in Ideas’, heeft nieuwe aandacht voor de Duitse Shakespeare gebracht. Een van de grootste toneelstukken van onze tijd, ‘Arcadia’ van Tom Stoppard, vergelijkt Goethe’s ‘Elective Affinities’ met onze eigen electieve affiniteiten. Een van de grootste werken van onze tijd, ‘Doctor Atomic’ van John Adams, beschouwt de creatie van kernwapens als de werking van een hedendaagse Faust, Goethe’s meest duurzame creatie.
Ook “Egmont” praat graag met ons en staat al jaren op de agenda van Dudamel. Hoewel uitvoeringen van het volledige werk met toneelmuziek zeldzaam zijn, blijkt een concertversie van een half uur, ook zeldzaam maar in mindere mate, effectief. Dudamel deed dat in juni met de Berliner Philharmoniker, waarvan een optreden op de muziektent te zien is Digitale concertzaal. De verteller is een jonge Oostenrijkse acteur, Felix Kammerer, die meeslepend is (zoals in Guillermo del Toro’s “Frankenstein”). Hij voegt een korte inleiding toe die Egmonts besluiteloosheid verraadt, maar verder blijft hij bij Goethe.
Cate Blanchett vertelt over Beethovens toneelmuziek voor “Egmont” terwijl Gustavo Dudamel het Los Angeles Philharmonic dirigeert in de Walt Disney Concert Hall.
(Elizabeth Asher/Los Angeles Philharmonic)
Harris, auteur van ‘Slave Play’, heeft andere keuzevakken. Hij creëerde een uitbundig boze nieuwe tekst voor Blanchett. Het begint als een klaagzang. De bataljons zijn verzameld aan de oevers van Portland, Oregon; Bethlehem; Charlotte, Noord-Carolina; Teheran; Minneapolis; Brussel. De verwijzing naar Egmont Harris is historisch, niet naar Goethe. De tekst wordt een duidelijke oproep tot actie.
Een groot deel van het geluid ging verloren voor het publiek, omdat de galmende versterking de stem van Blanchett heroïsch gewicht gaf, ten koste van de verstaanbaarheid. Maar haar intensiteit, of ze nu aan de rand van het podium zit waar ze begint of in de orgelgalerij staat waar ze eindigt, spreekt voor zich.
Beethovens muziek verbetert Goethe en haalt zijn menselijkheid en kwetsbaarheid eruit, en Dudamel’s optreden onderzoekt de diepgaande onvermijdelijkheid van de overwinning van het goede op het kwade. Sopraan Elena Villalón voegde een behendig tintje toe aan de liederen van Klärchen, gezongen in de originele Duitse taal.
Maar Beethoven kan weinig doen aan de agitprop van Harris en Blanchett. Zij hebben de behoefte van het moment om te handelen in plaats van toe te geven aan wat Egmont moet voelen voordat hij kan reageren. Al was Blanchett de vreugdeloze dirigent in de film “Archief”, zijn merkwaardige dans op het orgelbalkon op het moment van muzikale triomf zou herontdekte vreugde kunnen betekenen of eenvoudigweg dat de wereld, waarin we niet langer zijn, gek is geworden.
Even bijzonder was de uitvoering van Schumanns pianoconcert, dat diende als overgang van “Humboldt” naar “Egmont”. Een van de belangrijkste concerten van Dudamel’s muzikale leiding in Los Angeles is een prestatieacht jaar geleden, over de veranderende zeggingskracht van het concert, waarover hij en Mitsuko Uchida het prachtig eens waren.
Deze keer was de solist de opkomende pianist Yunchan Lim, die op zichzelf blijft, verzonken in dromerige mijmering of, als een nerveuze tiener, in een woeste aanvalsmodus. Omdat hij weinig keus had, liet Dudamel Lim met rust. Net als Egmont kan de glorie van Lim op een dag komen wanneer hij het doel van zijn daden kan uiten.
