Nu de onafhankelijke journalistiek wereldwijd steeds meer wordt bedreigd, bieden drie documentaires die op de shortlist van een Oscar staan, onthullende perspectieven op risicovolle berichtgeving die de institutionele macht uitdaagt met harde en vaak schokkende feiten.
Meer dan vijf uur, door Julia Loktev “Mijn ongewenste vrienden: deel 1 – De laatste vlucht naar Moskou” gaat dieper in op een groep jonge vrouwelijke journalisten die zich verzetten tegen staatspropaganda in Rusland, ook al zijn ze systematisch het doelwit van de regering in de maanden voorafgaand aan de invasie van Oekraïne in 2022. “Dekking”, De film, geregisseerd door Laura Poitras en Mark Obenhaus, concentreert zich op de carrière van één onderzoeksjournalist, Seymour Hersh, wiens decennialange verslaggeving onder meer zijn berichtgeving uit 1969 over het bloedbad in My Lai en zijn ontdekking van de Amerikaanse marteling van Iraakse gevangenen in Abu Ghraib omvat. En binnen “De Alabama-oplossing” Regisseurs Andrew Jarecki en Charlotte Kaufman onderzoeken systemisch misbruik binnen het staatsgevangenisnetwerk van Alabama, waarbij ze werken met gevangenen die zijn uitgerust met gesmokkelde mobiele telefoons.
Toen de in Rusland geboren Amerikaanse regisseur Loktev in 2021 begon met het filmen van ‘My Undesirable Friends’, kon ze zich niet voorstellen hoe de strijd van haar onderdanen zou anticiperen op autocratische druk op de vrije pers in de Verenigde Staten.
“Ik zou het niet kunnen doen voor het Amerika van Trump”, zegt hij. “Ik filmde de film in redelijke zin in Biden’s Amerika. Maar zoveel dingen in de film die zich op een verre plek leken af te spelen, begonnen te resoneren.” Loktev draaide de film op een iPhone, wat een ongedwongen en intieme sfeer oproept, tenminste totdat het verhaal een thriller wordt. “Het is niet echt een zinloze uitspraak, het is iets waar je van walgt”, grapt hij. De journalisten, die nieuws schrijven en produceren voor de onafhankelijke omroep TV Rain, worden eerst bestempeld als buitenlandse agenten en worden vervolgens gedwongen het land te ontvluchten als de oorlog uitbreekt.
Ksenia Mironova in de documentaire “My Undesirable Friends: Part I – The Last Plane to Moskou”.
(Julia Loktev)
“Ik opende gisteravond de krant en begon het artikel ‘60 Minutes’ te lezen”, zegt hij, verwijzend naar het controversiële besluit van CBS-hoofdredacteur Bari Weiss vorige maand om te stoppen met het uitzenden van de berichtgeving in het nieuwsmagazine over de streng beveiligde CECOT-gevangenis in El Salvador, waar de Verenigde Staten Venezolaanse en Salvadoraanse migranten hebben gedeporteerd. “Zelfs Rusland is niet begonnen met het gevangen zetten van journalisten. Het begon met het aan de kaak stellen van hen en het gebruiken van economische middelen om de journalistiek te sluiten… Waar het zal eindigen weten we niet, maar het is iets dat ons steeds bekender lijkt.”
Nu 88 en nog steeds aan het werk, vecht Hersh, het Pulitzer Prize-winnende onderwerp van ‘Cover-Up’, tegen het establishment sinds hij zijn carrière begon. En niet alleen politieke leiders zoals de in ongenade gevallen president Nixon, wiens vertrek uit zijn ambt in 1974 aantoonbaar werd bespoedigd door Hersh’ berichtgeving over het Watergate-schandaal, en wiens beroemde beoordeling van de verslaggever in de documentaire wordt herhaald: ‘Ik bedoel, de zoon van ab – hij is een zoon van ab – maar hij heeft meestal gelijk, nietwaar?’
“De film heeft verschillende thema’s, waaronder wreedheden van de overheid, leugens, doofpotaffaires en straffeloosheid”, zegt Poitras, die in 2015 een Oscar won voor ‘Citizenfour’, zijn vertolking van klokkenluider Edward Snowden van de National Security Administration. “Maar een andere is dat de journalistiek en instellingen geen verhalen publiceren die duidelijk nieuwswaarde hebben, een slechte indruk maken of een negatieve weerslag hebben op dit land.”
De film biedt een gedetailleerd voorbeeld van hoe Hersh vocht om zijn baanbrekende verhaal over My Lai te publiceren. “Hij ging naar het tijdschrift Life en aanvankelijk zeiden ze nee”, voegt Poitras toe. “Pas later publiceerden ze het verhaal toen de foto’s uitkwamen.” De oplossing van Hersh was om het stuk te verspreiden via de onafhankelijke Dispatch News Service, gerund door zijn literair agent David Obst. “Het werd het grootste verhaal ter wereld, maar het kostte tijd”, merkt Poitras op. “Het zegt iets over de media dat vandaag de dag nog steeds wordt gezegd, in elke regering.”
Easterling Penitentiary in Clio, Alabama, zoals te zien in de documentaire ‘The Alabama Solution’.
(HBO)
Zes jaar in de maak is ‘The Alabama Solution’ een meedogenloze aanklacht tegen de onmenselijkheid en het disfunctioneren van het staatsgevangenissysteem, waar sinds 2019 meer dan 1.300 doden zijn gemeld. Deze opvatting is van een groep gevangenenactivisten, die het misbruik van gesmokkelde mobiele telefoons documenteren.
“Onafhankelijke journalistiek, vrij van overheidstoezicht, is iets dat we allemaal hebben aanvaard als een fundamenteel democratisch principe”, zegt Kaufman, die samen met Jarecki regisseerde, winnaar van de Academy Award 2004 voor “Capturing the Friedmans.” “Maar als het om gevangenissen gaat, hebben we dit principe historisch gezien opgegeven… we kunnen het door de overheid goedgekeurde verhaal accepteren.”
Zoals te zien is in de openingsscènes van de documentaire, begon het project nadat de filmmakers waren uitgenodigd om een barbecue te filmen in de Easterling Correctional Facility, een van de veertien gevangenissen van het systeem. Ze werden benaderd door gevangenen die hen verontrustende dingen vertelden. “Ze zeiden: ‘Je moet hier dieper naar kijken.’ Ze waren behoorlijk specifiek”, zegt Jarecki. Het doel was “om te kijken of het mogelijk was een film te maken die rechtstreeks van de mannen binnenin kwam.”
De vier mannen die de hoofdpersonen van de film werden, gebruikten al jaren mobiele telefoons in hun strijd om de aandacht op hun benarde situatie te vestigen. “Ze namen een enorm risico door met ons te praten en bij deze film betrokken te zijn”, zegt Kaufman. “Ze deden het omdat ze echt geloofden in de macht van de Vierde Stand. Toen ze vonden dat de staat hen in de steek had gelaten… toen ze vonden dat de rechtbanken hen in de steek hadden gelaten, toen ze vonden dat de federale overheid hen ook in de steek had gelaten… wendden ze zich tot de rechtbank van de publieke opinie. Ze wendden zich tot de journalistiek.”
