Een ‘brujo’, een ‘goochelaar’, een ‘sociale brandstichter’ en de ‘vader van het Chicano-theater’ – dit zijn slechts enkele van de bijnamen die Luis Valdez in de loop van zijn decennialange carrière heeft gekregen. De 85-jarige regisseur en toneelschrijver is verantwoordelijk voor ‘La Bamba’ en ‘Zoot Suit’, films die een generatie Latino’s hebben grootgebracht en nu als klassiekers worden beschouwd – die beide zijn opgenomen in de National Film Registry van de Amerikaanse Library of Congress.
Valdez bracht een beweging op gang en bracht Chicanos uit de Californische velden waar hij opgroeide, om op podia en schermen over de hele wereld te werken. Zijn verhalen veranderden het kader en plaatsten ons in de voorhoede van de Amerikaanse geschiedenis, waardoor we onze dromen, onze angsten en onze strijd weerspiegeld konden zien. In de komende documentaire van David Alvarado, “American Pachuco: The Legend of Luis Valdez”, is het de beurt aan de beroemde verhalenverteller om aan de andere kant van de lens te staan.
De film volgt het begin van Valdez als zoon van migrerende landarbeiders in Delano, Californië, tot zijn vroege dagen in het theater van El Teatro Campesino, een reizend performancegezelschap dat samen met Cesar Chavez werkte om boerengemeenschappen te mobiliseren en het bewustzijn over stakingen en vakbonden te vergroten door middel van sketches en toneelstukken. Door gebruik te maken van populaire humor, satire en de Mexicaanse geschiedenis, evolueerde hun werk later naar commentaar op de oorlog in Vietnam, racisme, ongelijkheid en de Chicano-cultuur in bredere zin.
De documentaire, verteld door Edward James Olmos, die naar voren kwam als de raadselachtige, moorddadige pachuco met zilveren tong in de film ‘Zoot Suit’ uit 1981, ontving vorig jaar de Library of Congress Lavine/Ken Burns Award for Film.
De Los sprak met Olmos en Alvarado voorafgaand aan de wereldpremière van de film donderdag op het Sundance Film Festival 2026.
Dit interview is voor de duidelijkheid licht bewerkt.
David, hoe was jouw kennismaking met Luis’ werk? En hoe heeft het jou als regisseur beïnvloed?
David Alvarado: Ik ben opgegroeid met het kijken naar dingen als “La Bamba” met mijn vader, en het maakte grote indruk op mij, maar in die tijd kende ik als kind de naam Luis Valdez niet echt. Toen, in 2006, was ik een student aan de Universiteit van Noord-Texas en ontving ik een Hispanic Scholarship-prijs. Tijdens de viering hield Luis een toespraak en ik was sprakeloos. Ik was een jonge aspirant-filmmaker die probeerde films te leren maken, en iemand zoals ik stond daar op het podium en vertelde het verhaal van hoe hij daar terechtkwam. Ik voelde me echt geïnspireerd en heb dat altijd met me meegedragen. Toen, in 2021, bevond ik me op een punt in mijn carrière waarop ik deze verhalen over wetenschap en technologie had verteld, en ik vond het geweldig, maar ik wilde iets persoonlijkers doen. Ik dacht aan Luis Valdez. Waar was zijn verhaal? Dus nam ik contact met hem op en daar begon het allemaal.
Meneer Olmos, uw doorbraak kwam door het spelen van El Pachuco in ‘Zoot Suit’, eerst in het toneelstuk en daarna in de film. Wat was je eerste indruk van het verhaal?
Edward James Olmos: Ik herinner me dat ik al jaren theater deed en net uit een auditie kwam voor een andere show op het Mark Taper Forum toen ik iemand hoorde zeggen: “Hé, wil je een show uitproberen?” En ik zei: “Pardon?” En ze zei: “Wel, doe je dat wel of niet?” En ik zei: “Oké, wat wil je dat ik doe?” Ik wist niet wie hij was, of waar het stuk over ging, maar de volgende dag was ik daar met 300 andere kinderen en kreeg ik een klein stukje papier met de openingsmonoloog (voor “Zoot Suit”). Toen ik het las, wist ik dat het serieus was, heel serieus, dus ik werd meteen het personage.
Ik weet nog dat ze me belden en me vroegen om de rol te spelen. Het was vrijdagavond, rond acht uur, en ze zouden maandagochtend met de repetities beginnen. Ik had geen telefoontje ontvangen, dus ik dacht dat het onderdeel weg was. Toen ging plotseling de telefoon en ze vroegen of ik de rol van El Pachuco wilde. Ik zei dat het mijn eer zou zijn, mijn voorrecht. Ik hing de telefoon op en gleed huilend langs de muur naar beneden. Ik was het helemaal kwijt.
EN: Eddie stal echt de show. Ik bedoel, het valt gewoon niet te ontkennen. Wat hij meebracht (naar de productie) was precies wat Luis zocht, en ik denk dat dit was wat Chicanos destijds wilde zien en horen. Het raakte echt een gevoelige snaar, en dat was een groot deel van het succes van ‘Zoot Suit’. Waar Luis gebruik van maakte met deze samenwerking met Eddie, met Teatro Campesino, of later met ‘La Bamba’, was zijn gave: het vinden van mensen die de ware aard konden vertegenwoordigen van wat het betekent om Chicano te zijn.
(Elizabeth Zonnebloem / Retro Fotoarchief / Sundance Institute)
Er zijn hier zoveel ongelooflijke archiefbeelden van Teatro Campesino. Wat was uw reactie toen u een deel van uw vroege werk zag?
MORGEN: Die beelden zijn van onschatbare waarde, en dat is een van de redenen waarom deze film echt belangrijk is, omdat Luis echt iemand is die een stem gaf aan onze cultuur. Het gaf mij mijn stem. Als je iets over een cultuur wilt leren, probeer je te bestuderen wat erover geschreven is, welke documentatie of welk boek dan ook, maar niets is te vergelijken met hun kunst. Op dit moment werk ik samen met Luis aan een stuk genaamd ‘Valley of the Heart’, een toneelstuk dat hij de afgelopen twaalf jaar heeft geschreven. Het is een onverteld liefdesverhaal tussen een Mexicaans-Amerikaan en een Japanse Amerikaan in een interneringskamp tijdens de Tweede Wereldoorlog. Het was moeilijk om te maken, maar als mensen het eenmaal zien, zullen ze dankbaar zijn, want ongeacht uit welke cultuur je komt, de menselijkheid die daarmee gepaard gaat, komt naar voren. Dat is hoe mensen zich zullen voelen na het zien van de documentaire van David. Het is inspirerend.
EN: Ik denk dat mensen klaar zijn voor het echte verhaal van Amerika. Ik bedoel, de documentaire en ‘Valley of the Heart’ maken deel uit van de Amerikaanse geschiedenis, ze gaan over een echte Amerikaanse ervaring, en dat is niet wat mensen meer horen. Mensen verlangen naar dat soort authenticiteit en willen opnieuw evalueren wat de Amerikaanse geschiedenis werkelijk is.
Een van de centrale thema’s van de documentaire is hoe wij Chicano’s de Amerikaanse droom zien: CBereiken we dit door onszelf te zijn of moeten we ons assimileren? We zien dat de identiteitsstrijd zich afspeelt naarmate Luis en zijn broer Frank verschillende benaderingen in hun leven hanteren, en later een parallel vindt in het verhaal van ‘La Bamba’.
EN: Dit is een fundamentele pijler van de film. We willen allemaal de Amerikaanse droom, maar veel mensen verwarren de betekenis van deze droom. Pogingen om dit te bereiken door middel van assimilatie is iets dat Chicanos, Latino’s en andere immigranten hebben geprobeerd, ten koste van hun eigen erfgoed en identiteit. Ze geven alles op en leggen het op het altaar van de Amerikaanse droom. Ze proberen erbij te horen en iets anders te zijn, maar vaak werkt dat niet. Tijdens zijn leven was het antwoord van Luis: als Amerika een multicultureel baken van democratie moet zijn, laten we dan ruimte creëren voor Chicanos om daar een rol te spelen. Ik zal mijn cultuur behouden EN Amerikaans zijn.
Hij en zijn broer probeerden het samen te doen, maar ze hadden niet dezelfde aanpak. In het verhaal van Frank deed dit hem veel pijn, en hij heeft het nooit op die manier hoeven doen. Luis heeft het op zeer belangrijke manieren gehaald. Het feit dat zijn werk deze kwesties aanspreekt en deel uitmaakt van zijn persoonlijke leven, kon ik niet op de vloer van de montageruimte achterlaten.
In de documentaire zien we de triomf van “Zoot Suit” als de eerste Chicano-productie op Broadway, en vervolgens de verliefdheid waarvoor het wordt gefilterd door critici die het niet lijken te begrijpen. Meneer Olmos, u zegt dat de reactie niet een verlies voor u allen was, maar een verlies voor Amerika. Wat bedoelde je hiermee?
MORGEN: Nou ja, omdat het niet door het hele land verspreid en begrepen zou zijn. Voor mij is theater magie. Als het echt werkt, is het verbazingwekkend. Maar (die negatieve recensies) verhinderden ons om aan dit groeiproces te beginnen. Er was een criticus van de New York Times, Richard Eder, die zei dat het straattheater in de verkeerde straat was.
Ik moet je echter zeggen dat de mensen die de kans kregen om die show in New York te zien, zelfs nadat de critici het hadden gefilterd, ons aan het eind altijd een juichende staande ovatie gaven. Elke nacht brandden ze het huis af. Zelfs in Los Angeles was dat stuk monumentaal. Maar die kritiek deed Luis veel pijn, ze deden ons allemaal pijn. Ik denk dat als we door Arizona, Texas, Chicago en Miami waren gegaan voordat we New York bereikten, we een energiecentrale zouden zijn geweest die vandaag de dag nog steeds in bedrijf zou zijn. Het is een van die verhalen die het waard is om keer op keer verteld te worden.
Het verhaal van “Zoot Suit” speelt zich af in de jaren veertig, in een tijd van intensieve kritiek en discriminatie van Mexicaans-Amerikanen. Welke weerklank had het verhaal in de jaren tachtig en wat denk je dat het ons nu te vertellen heeft?
MORGEN: Mensen kwamen van over de hele wereld om de show te zien, maar Latino’s bleven terugkomen. Sommigen van hen waren nog nooit in hun leven naar het theater geweest en brachten elk weekend familie en vrienden mee om het te zien. Het was een prachtige ervaring, alsof je midden in de woestijn een glas water aan iemand geeft. Ze waardeerden het dat we hen deze kans gaven. Nu hebben we vandaag de dag meer nood dan toen. Het weer van vandaag is slechter dan bijna elk ander weer.
EN: Het is lelijk en het is vies. We hebben zoveel tijd gehad om racisme te begrijpen en het Amerikaanse experiment weer op de rails te krijgen, en toch is het zo deprimerend. Wanneer eindigt de cyclus bijvoorbeeld? Tegelijkertijd hoop ik dat er enig optimisme in de film schuilt dat de gemeenschap bijeen kan komen en dat er een uitweg kan worden gevonden.
De documentaire laat op een geweldige manier de kracht van kunst zien. Dankzij de optredens van Teatro de Campesino konden boeren zichzelf zien op een manier die hielp een beweging op te bouwen en succesvolle collectieve actie te bevorderen. Wat hoop je dat deze documentaire een nieuwe generatie Latino’s vandaag de dag kan leren?
EN: Voor mij betekent het begrijpen wie je bent en doen wat nodig is om het hier in Amerika te laten werken. Toen Luis vanaf die lessenaar tegen mij sprak, was wat mij echt op gang bracht, dat hij zei: “Wat je ook probeert te doen, wat je plan ook is, stop met twijfelen aan jezelf en doe het.” Ik herinner me dat ik dacht: “Oh mijn God. Misschien kan ik filmmaker worden. Misschien kan ik verhalen vertellen voor de kost.” Dus ik hoop dat dat duidelijk is in de film: dat als je in jezelf gelooft, je in Amerika kunt passen, je een plek voor jezelf kunt maken.
Maar weet ook dat creatie een daad van vreugde is en dat het hele doel van het leven is om geluk te vinden en dit met andere mensen te delen. Ondanks alle zware dingen waar we het tot nu toe over hebben gehad, wil ik benadrukken dat de film een vrolijke ontdekkingsfilm is. Luis heeft momenten waarop de wereld hem zo hard afwijst, en dat is pijnlijk, maar hij heeft zoveel liefde te geven, en dat is de bedoeling van het maken van kunst. Ik wil dat mensen weglopen met de gedachte dat zij het ook kunnen.
MORGEN: David heeft het goed gedaan. Dat is precies hoe het is.
