Het was erg stil op straat. De maan, vol. De oceaan op de achtergrond, kalm. Alle lichten binnen waren aan toen ik langs een huis in Santa Monica liep, toen ik dacht het beroemde thema uit Bachs ‘Goldbergvariaties’ te horen. Bach schreef dit voor een zekere Herr Goldberg die op zoek was naar rust om hem in slaap te brengen.
De muziek zat in mijn hoofd of, als je spiritueel wilt worden, in een niet-identificeerbare ether. In het huis lag een andere meneer Goldberg, iemand die zijn naam veranderde in Frank Gehry toen een jonge architect die van Toronto naar Los Angeles verhuisde, op sterven lag en het koninkrijk achterliet dat hij als geen ander in onze tijd opnieuw had opgebouwd. Gehry overleed vrijdag op 96-jarige leeftijd na een korte ademhalingsziekte.
De “Goldbergvariaties” waren Gehry’s favoriete werk. Hij hield van de buitenwereldsheid en de wereldsheid ervan. Ze hield van zijn uitnodiging om te dansen en te dromen. Ze hield van zijn verbazingwekkende gevoel voor design, complex en toch vloeiend met de gratie van de oceaan, de diepte en het uitnodigende oppervlak ervan. Hij vond het geweldig dat het ondoorgrondelijk was. Allemaal dingen die Gehry beschrijven.
Ik bracht eens een dag door in Gehry’s kantoor, waar we afhaalsalades aten als lunch en urenlang praatten over de ‘Goldbergs’. Princeton University Press had hem gevraagd een bijdrage te leveren aan een boek waarin 26 kunstenaars en schrijvers schreven over een stuk dat voor hen iets bijzonders betekende. Maar Frank – hij was Frank voor iedereen in Los Angeles – kon het niet onder woorden brengen. Hij was het er alleen mee eens als het een discussie kon worden.
Alles was voor Frank een discussie: een voortdurende discussie tussen een gebouw en de locatie ervan, tussen een gebouw en iedereen die het zag en gebruikte. En de dialoog tussen Franks gebouwen en de muziek was van een opwindend niveau. Het zal zeer geprezen worden over de hele wereld vanwege zijn kunst en architectuurmaar buiten dat alles heeft Frank Gehry meer dan enig ander individu in de 21e eeuw gedaan ten gunste van de muziek.
De Walt Disney Concert Hall, gebouwd voor en door het Los Angeles Philharmonic en geopend in 2003, was uiteraard zijn kroon op het werk. Ik zag het omhoog gaan vanuit het oude Times-gebouw in de binnenstad, dat een perfect uitzicht bood, en was er getuige van hoe de houding veranderde toen mensen die dachten dat het een of ander gek ding was, er smoorverliefd op begonnen te worden. Toen ik de zomer vóór de opening van de zaal de dagelijkse repetities van het orkest bijwoonde, ontdekte ik voor het eerst de essentie van geweldige architectuur: als je simpelweg een gebouw binnenloopt, voel je je goed.
We hebben nog nooit een beter voorbeeld gehad van hoe dat nooit is verdwenen tijdens de overwinningsparade van de Dodgers’ World Series op Grand Avenue vorige maand. Het was niet het Dodger Stadium, niet het stadhuis, en zeker niet LA Live, dat werd gekozen voor de eerste gelegenheid van collectieve vreugde van de stad in dit moeilijke jaar.
Disney is het meest spectaculaire voorbeeld van wat Gehry’s kamers voor muziek betekenden. Maar elk van hen heeft een enorm verschil gemaakt voor de kunstvorm, voor de muziek, voor muzikanten en voor het publiek, voor onze jongeren en voor onze instellingen. Zijn gebouwen zijn ontworpen voor de verbeelding door de traditie te versterken. Zij begeleiden ons naar de volgende stap.
Als het om Disney gaat, was het onvergelijkbaar. Halverwege de jaren negentig, toen de fondsenwerving tot stilstand kwam, gaf de stad het helemaal op. Esa-Pekka Salonen, destijds muziekdirecteur van LA Phil, besloot af te treden. Maar hij werd overgehaald om nog wat langer vol te houden door de visionaire leider van het orkest, wijlen Ernest Fleischmann, die een goede vriend van Gehry was en die een overwegend vijandig bestuur van het Music Center had overgehaald om Gehry te verkiezen boven meer conventioneel genoemde architecten. Door verdere medeplichtigheid werd de hal gebouwd.
Disney, met een buitengewone akoestiek, heeft bewezen zowel een plaats van moderniteit voor het nieuwe millennium te zijn als een van de meest akoestisch meeslepende plekken ter wereld. Het is heel nieuw en heel traditioneel en het beste van twee werelden. Haar belofte hielp Deborah Borda in het orkest te brengen als de opvolger van Fleischmann, en zij en Salonen hebben daarin het meest levendige, vooruitstrevende en succesvolle orkest in dit land en daarbuiten gecreëerd.
Disney werd toen de plek waar Gustavo Dudamel de avontuurlijke dirigent kon worden die hij werd. Dudamel zou het waar hij ook terechtkwam groot maken, maar het was bij Disney waar hij de grootste kansen op avontuur had. Voor Gehry werden Salonen en Dudamel familie (Dudamel noemde hem “Pancho”). Van al zijn gebouwen is Disney, afgezien van zijn huis, het gebouw waar Gehry de meeste tijd doorbracht en regelmatig concerten bijwoonde.
Dit is een verhaal dat tot op zekere hoogte overal wordt verteld waar Gehry voor muziek bouwde. Zijn zaal aan het Bard College werd de locatie van het chicste countrymuziekfestival in de zomer. Onderwijs vormde feitelijk de kern van Gehry’s muzikale activiteit (als het op muziek aankwam, beschouwde hij zichzelf door en door als een student). Hij transformeerde een verlaten bank en hamburgertent in het beroemde Beckmen YOLA Center in Inglewood en wilde er graag meer bouwen (allemaal pro bono). De Pierre Boulez Saal in Berlijn was zijn geschenk aan het West-Eastern Divan Orchestra van Daniel Barenboim, dat jonge muzikanten uit Israël en Arabische landen samenbrengt.
Gehry’s nieuwste muzikale meesterwerk, het Colburn Center met 1.000 zitplaatsen, wordt momenteel aan de overkant van Disney gebouwd. Nadat ik vorige maand bezienswaardigheden had bezocht, belde ik opgewonden Frank en voorspelde dat het een game-changer zou zijn voor de binnenstad. Vervolgens nam hij de veiligheidshelm even mee en accepteerde deze graag.
Er zijn veel dingen die Gehry niet heeft bereikt. Hij had andere plannen voor Disney, het Music Center en Grand Avenue. Hij ontwierp een operahuis voor Abu Dhabi, en waar ter wereld hij ook aan het bouwen was, vroeg hij zich ook af welke verlaten pakhuizen hij goedkoop kon ombouwen tot een YOLA-centrum.
Maar de revolutie die Gehry begon met het creëren van ruimtes waar muziek kan worden gecreëerd, opnieuw bedacht en op steeds nieuwe manieren tot leven kan worden gebracht, heeft stand gehouden. Elke concertzaal die tegenwoordig wordt gebouwd, of het nu in Moskou of München is, moet over deze dingen nadenken. Laten we in de tussentijd allemaal naar de “Goldbergs” luisteren ter ere van, volle maan of halve maan, onze grote en blijvende Goldberg van muziek.
