“Soms hoort een interval bij de muziek”, krijgt de Amerikaanse jazzpianist Bill Evans te horen Iedereen waardeert Bill Evans. Muziekvideo- en documentaireregisseur Grant Gee’s eerste speelfilm is een intens portret van een periode in Evans’ leven toen hij stopte met spelen, ondergedompeld in verdriet en een heroïneverslaving na de dood van zijn bandlid bij een auto-ongeluk. De film ging vrijdag in wereldpremière op het Internationale Filmfestival van Berlijn, waar de ster in Oslo werd geboren Anders Danielsen Lie komt bij ons zitten om te praten over hoe we dat moment kunnen betreden.
Evans, een pianist die zijn tanden had gesneden in de band van Miles Davis, vormde in 1959 zijn eigen trio met bassist Scott LaFaro en drummer Paul Motian. Twee jaar later speelden ze een residentie in Village Vanguard in New York, die live werd opgenomen en werd uitgebracht als twee van de meest gerespecteerde jazzplaten aller tijden, Sunday at the Village Vanguard en Waltz for Debby. LaFaro stierf slechts tien dagen nadat de residentie was geëindigd, waardoor Evans in een diepe depressie terechtkwam.
“Als je naar die opnames luistert, is het alsof je naar een organisme luistert”, zei Danielsen Lie. “Dus toen Scott LaFaro stierf, was het alsof hij een ledemaat amputeerde. De daaropvolgende maanden was hij totaal niet in staat om te spelen. Maar iedereen die met Miles Davis speelde, kreeg te horen dat hij minder moest spelen en zich voortdurend bewust moest zijn van het muzikale effect van stilte. Het is heel erg belangrijk in de jazz om stil te zijn. Dus voor mij is het een soort metafoor voor wat jazz ook is.”
Everybody Digs Bill Evans speelt zich af in rokerige huiskamers en korrelig zwart-wit, met vooruitflitsen in sombere kleuren, terwijl Evans zijn lege appartement en de jazzscene verlaat om bij zijn ouders uit de arbeidersklasse in Florida te zijn (Bill Pullman geeft de beste prestatie uit zijn carrière als zijn alcoholische vader) en de familie van zijn schizofrene muziekleraarbroer in Manhattan. Deze poging om zichzelf te bevrijden van drugs en co-afhankelijke chaos met partner Ellaine Schultz (Valene Kane) heeft hem alleen maar gebracht tussen familieleden die gekweld worden door hun eigen demonen, een cultuur van onuitgesproken repressie rond mentale problemen, en een leven dat wordt achtervolgd door andere catastrofes.
Grant Gee bewerkte Everybody Digs Bill Evans, samen met scenarioschrijver Mark O’Happelloran, uit Owen Martells roman Intermission, waarin Evans werd geschreven alsof hij een geest was in zijn eigen verhaal. Hij maakte de film in slechts een paar weken met een beperkt budget, met Cork in Ierland in plaats van in de Verenigde Staten. Danielsen Lie vond het moeilijk te geloven dat dit Gee’s eerste uitstapje in de wereld van fictie was. “Het lijkt alsof ik dit al een eeuwigheid doe”, zegt hij. “Het is interessant omdat hij heel bescheiden en erg nieuwsgierig was in het werken met acteurs. Het doet me ergens aan denken Joachim Trierdie zijn nieuwsgierigheid nooit kwijtraakt bij het werken met mensen en met acteurs die vaak egocentrisch en nerveus zijn.”
Danielsen Lie, een frequente medewerker van regisseur Joachim Trier aan films, waaronder de huidige Oscar-genomineerde Sentimentele waarde, hij brengt een indringende, introspectieve diepgang en vraatzucht in de rol van Bill Evans, met zijn achterovergekamde haar, dikke schildpadframe en sfeer van rauwe intellectuele wanorde. Het is niet de eerste keer dat de Noorse ster een heroïneverslaafde speelt; in Oslo in Trier op 31 augustus gaf hij opnieuw een gedenkwaardig optreden als een man die net uit de revalidatie kwam en worstelde om te re-integreren in de samenleving. “Ik zou niet zeggen dat de film met Joachim een directe inspiratiebron was”, zegt hij, “maar het punt van verslaving is dat het soms de persoonlijkheid camoufleert, dus als mensen in een ernstige staat van verslaving verkeren, gedragen ze zich op dezelfde manier omdat drugs je leven beheersen.”
Maar het was de muzikale achtergrond van de acteur die de rol bezegelde. Danielsen Lie, die ook als huisarts in Oslo werkt als hij niet op de set staat, beschikt over vaardigheden die veel verder gaan dan die van de meeste topacteurs, en piano is een ander verhaal. “Ik ben een grote jazzfan”, zegt hij. “Ik ontdekte Bill Evans zo’n 25 tot 30 jaar geleden. Ik speelde ook veel, dus hij was een enorme inspiratiebron. Die kennis van zijn muziek kun je niet echt omzetten in acteren, maar hij gaf mij het vertrouwen dat ik als Noor een icoon in de Amerikaanse cultuurgeschiedenis zou kunnen spelen.”
De acteur horen die Evans’ visie op jazz beschrijft, is een soort poëzie op zich. “Hij vergeleek zijn kunst met de Japanse tuinbouw”, zegt hij. “Hij was erg geobsedeerd door perfectioneren. Je moet je kunstvorm vinden, en dan gaat het erom die voortdurend te perfectioneren, in plaats van te innoveren, of iets nieuws en hips te proberen te vinden. Maar paradoxaal genoeg was hij zelf een groot vernieuwer in de jazz. Hij transformeerde de manier waarop mensen piano speelden en bevrijdde de piano.”
Danielsen Lie legt een verband tussen Evans’ benadering van jazz en de liefde voor tuinieren van zijn vader. “Ik denk hier soms aan bij Bill, die deze planten had die hij voortdurend verzorgde en kweekte. Er is dus een diep contrast tussen de manier waarop hij naar zijn kunst keek en zijn leven, dat totaal in de war was. Dat is de paradox en een van de puzzels over hem.”
