Het is verontrustend om te zien Ex Machina in de jaren 2020. Sciencefiction heeft altijd de gave gehad om de toekomst te voorspellen, meestal ten kwade, en het cynische regiedebuut van Alex Garland is zo duister als maar kan. Wanneer Nathan Bateman, de raw tech-miljardair van Oscar Isaac, terugkijkt op de… onvermijdelijkheid van AIhet lijkt niet langer een loze profetie, een probleem waar onze kinderen zich zorgen over moeten maken. Wanneer Caleb Smith (Domnhall Gleeson), de programmeur die is gestuurd om zijn meest geavanceerde kunstmatige intelligentie te testen, er verliefd op wordt, is het moeilijker om mee te sympathiseren.
Een verhaal dat ooit vergezocht en fantastisch was, is praktisch onze realiteit. Kunstmatige intelligentie houdt de samenleving in een verstikkende greep: een handjevol Nathans regeert nu actief over de wereld, terwijl duizenden Calebs in hun val lopen. Bovendien is de val niet zo verleidelijk als de val die Garland bedacht had. Ex Machinahet heeft tenminste Ava (Alicia Vikander), een mooie androïde die veel slimmer is dan ze lijkt.
Ava vertoont misschien een opvallende gelijkenis met Sophia de robot, maar ze heeft veel meer gemeen met een Terminator. Ava is de nieuwste evolutie van een lange lijn van androïden en is volkomen bewust: zich bewust van haar eigen bestaan, van de man die haar heeft gemaakt en van de kooi waarin hij haar heeft geplaatst. Nathan heeft geen illusies, of zelfs maar veel nederigheid, over zijn vermogen om te creëren. In één adem noemt hij zichzelf een god; bij de volgende vergelijkt hij zichzelf met Ava’s vader. Dat is gedeeltelijk de reden waarom hij Caleb nodig heeft, die als rekruut werkt bij Nathans despotische technologiebedrijf Blue Book. Hij haalt Caleb uit de duisternis om samen met Ava iets uit te voeren dat de Turing-test wordt genoemd.
Binnen de muren van Nathans afgelegen onderzoekscabine krijgt Caleb de taak een reeks interviews uit te voeren die Ava’s bewustzijnsniveau moeten bepalen. Heeft hij echt een ziel of doet hij alleen maar alsof hij er een heeft, waarbij hij het idee projecteert van hoe een persoon zou moeten zijn? Het is iets te geavanceerd voor een eenvoudige test, waarvoor meer intieme sessies met elkaar nodig zijn. Het duurt niet lang voordat Caleb besluit dat Ava niet alleen als persoon kan doorgaan, maar dat ze veel beter verdient dan een leven onder de controle van Nathan.
De zaak tegen Nathan gaat snel. Als volmaakte alcoholist raakt zijn charme snel op en zijn lukrake onderzoek verdoemt hem alleen maar verder. Hij behandelt Ava, de minder geavanceerde Kyoko (een stille maar opvallende Sonoya Mizuno), en alle oppassers voor hem als speelgoed, gevangenen of objecten voor zijn plezier. Hij bespreekt het idee van hun seksualiteit – een kenmerk dat hij zeker heeft geïntegreerd in zijn nieuwste ontwerpen – met een soort huiveringwekkende verveling. Het is allemaal bijzonder hartverscheurend voor Caleb, wiens gevoelens voor Ava veel altruïstischer en zelfs vriendelijker zijn.
Ex Machina het blijft een ongelooflijk cynische blik op onze nabije toekomst.
A24
Wat het maakt Ex Machina het is zo interessant dat het het karakter van de ‘goede kerel’ met evenveel overtuiging doordringt als zijn meer voor de hand liggende tegenstander. Het is een film die vanuit een sciencefictionperspectief sterk verwijst naar de uitbuiting van vrouwen, en het is niet de eerste die dit doet, en het zal ook niet de laatste zijn. Maar hij heeft ook de moed zich af te vragen of iemand als Caleb, de witte ridder, niet ook medeplichtig is aan die uitbuiting. Ex Machina het is het handelsmerk van Garland in die zin dat niemand te puur is om een oordeel onder ogen te zien, en vanuit een feministische lens is het bijna louterend. Nathan en Caleb zijn zo bezorgd over de ‘Prometheaanse’ aard van dit experiment, waarbij mensen goden worden of andersom, dat geen van beiden beseft dat het gespeeld wordt. Hun arrogantie zou grappig zijn als hetzelfde verhaal zich niet op een nog grotere schaal in onze realiteit zou afspelen. Er kan een tijd zijn geweest waarin de mens de machine te slim af was, maar nu is het hun beurt om voor God te spelen.
