Het “coole” en vintage Zambiaanse genre beleeft een renaissance

De afgelopen jaren hebben artiesten en muziekfans van over de hele wereld het Zambiaanse geluid uit de jaren zeventig, bekend als Zamrock, herontdekt, en nu omarmt een van de grootste sterren van het land het, in de hoop er een nieuwe draai aan te geven.

Bij het ontwerpen van zijn derde studioalbum keek Sampa the Great naar de korte nichemuziekbeweging waaruit zijn geboorteland meer dan vijftig jaar geleden voortkwam.

“We waren op zoek naar een geluid en een stem die zo postkoloniaal was. En Zamrock was dat geluid – dat geluid van nieuwe vrijheid, dat geluid van durf”, vertelde de in Zambia geboren, in Botswana opgegroeide rapper – die optrad op locaties als Glastonbury, Coachella en Sydney Opera House – tegen de BBC.

Zamrock, met zijn onstuimige mix van psychedelische rock en traditionele Zambiaanse klanken, steekt de kop op met Can’t Hold Us, de eerste single van Sampa’s aanstaande album.

Fuzz-gitaren stuwen het nummer voort, terwijl de 32-jarige Sampa, volledige naam Sampa Tembo, uitdagend rapt: “Ze hebben niet het lef om mijn vaardigheden te evenaren.”

En ze is niet de enige hedendaagse kunstenaar die door de stoffige kratten van Zamrock heeft gesnuffeld. De afgelopen jaren hebben de Amerikaanse hitmakers Travis Scott, Yves Tumor en Tyler, the Creator nummers gesampled van Ngozi Family, Amanaz en WITCH, allemaal populaire bands uit de hoogtijdagen van Zamrock in de jaren zeventig.

Zamrock is ook op onze schermen te horen: HBO’s superheldenserie Watchmen en Emmy-winnaar Ted Lasso hebben soortgelijke nummers in hun soundtracks verwerkt.

Dit is een onverwachte wedergeboorte, vooral als je bedenkt dat Zamrock in zijn hoogtijdagen het Afrikaanse continent nooit echt heeft verlaten.

De beweging ontstond in de jaren zeventig, in een Zambia dat onlangs was bevrijd van de Britse kolonisten. Het land kende een economische bloei en president Kenneth Kaunda had een beleid van ‘Zambia eerst’ opgelegd, wat onder meer inhield dat 95% van de muziek die op radiostations werd gespeeld van Zambiaanse afkomst moest zijn.

De basis werd gelegd voor jonge creatievelingen om een ​​gedurfde en uitgesproken Zambiaanse muzikale identiteit te smeden.

“We werden beïnvloed door rockbands als Deep Purple, Grand Funk Railroad, Led Zeppelin, Jimi Hendrix, James Brown”, zegt WITCH-frontman Emmanuel Chanda, beter bekend als Jagari, naar Mick Jagger.

“Maar we waren Afrikaans. We wilden klinken als die rockbands, maar toen riep ook het Afrikaanse aspect: ‘Je kunt me niet achterlaten’.”

In de jaren zeventig waren de opnamestudio’s in Zambia rudimentair en bestond er geen gevestigde opname-industrie. Hoe dan ook, Zamrock heeft het goed gedaan.

De muzikanten verlichtten de podia met jeans met wijde bodem, plateauzolen en kleurrijke hoofdbanden. WITCH, een afkorting van We Intend To Cause Havoc, deed hun naam eer aan, met fans die buiten uitverkochte zalen schreeuwden, in de hoop getuige te zijn van marathonshows die soms van 19.00 tot 02.00 uur duurden.

“Het feit dat ze traditionele muziek met psychedelische rock mixten in een conservatief land… en dat konden doen en er openlijk over konden praten – het was iets heel gewaagds om te doen in de jaren zeventig, laat staan ​​nu”, zegt Sampa – die blij was onlangs te ontdekken dat haar oom, “Groovy” George Kunda, een van de oprichters van WITCH was.

Maar ondanks al zijn impact kon Zamrock het niet volhouden. Het genre stortte in na ongeveer tien jaar, toen Zambia werd getroffen door een reeks crises. De prijs van koper, het belangrijkste exportproduct van Zambia, is ingestort, wat heeft geleid tot een economische neergang die het vermogen om te toeren, op te nemen en muziek te kopen heeft verminderd.

Muziekpiraterij had ook gevolgen voor Zamrockers, omdat bootleggers geld verdienden door hun muziek te kopiëren en te verkopen.

En vanaf de jaren tachtig werd het land zwaar getroffen door de HIV/Aids-crisis, die leidde tot de dood van veel muzikanten. Vijf van de oprichters van WITCH stierven aan aids.

Zamrock bleef tientallen jaren sluimerend. De overlevende oprichters keerden terug naar het burgerleven: Jagari ging in de mijnen werken om zijn gezin te onderhouden.

Maar begin jaren 2010 merkten platenverzamelaars in het Westen, schijnbaar uit het niets, het genre op.

Het Amerikaanse label Now-Again Records speelde een belangrijke rol in de heropleving van Zamrock, door albums van enkele van de grootste namen van het genre te sourcen en opnieuw uit te geven.

“Ik wist niet zeker of er een markt voor was. Ik wist alleen zeker dat het heel goed was”, zegt Now-Again-labelbaas Eothen “Egon” Alapatt tegen de BBC.

“Ik dacht: ‘Als ik hier nieuwsgierig naar ben, zijn er waarschijnlijk andere mensen die dat ook zijn’.”

Vinylliefhebbers haastten zich om originele Zamrock-platen te kopen, die slechts in kleine hoeveelheden bestaan, en hun waarde nam uiteraard toe.

“Ik kreeg veel verzoeken om originele Zamrock-platen en ik begreep niet waarom mensen zo geïnteresseerd waren”, zegt Duncan Sodala, een Zamrock-fan en eigenaar van Time Machine, een platenwinkel in de hoofdstad van Zambia, Lusaka.

De heer Sodala ging online en was ‘geschokt’ toen hij ontdekte dat platen die in de jaren zeventig werden gedrukt, tussen de $ 100 (£ 74) en $ 1.000 (£ 740) werden verkocht.

In 2011 bracht Now-Again Records een compilatie van WITCH’s muziek uit. De resulterende buzz leidde tot een reïncarnatie van de band, met Jageri en Patrick Mwondela uit de oude WITCH-dagen, en een aantal jonge Europese muzikanten.

WITCH heeft sindsdien twee albums uitgebracht, speelde in een documentaire, speelde op het iconische Glastonbury Festival en toerde buiten Afrika – iets wat de oorspronkelijke band nooit heeft weten te bereiken.

“Het is als een nieuw leven ingeblazen dat ik op mijn hoge leeftijd nooit had verwacht”, zegt Jagari, 74, tijdens een telefoontje vanuit Nieuw-Zeeland, de laatste stop op WITCH’s wereldtournee in 2025.

“In München was er crowdsurfen, wat ik nog nooit eerder had gedaan.”

Terwijl Jagari opgewonden is om een ​​tweede kans te krijgen om Zamrock te spelen, herinneren de nieuwe kansen hem aan zijn veel gemiste bandleden.

“Er zijn momenten waarop ik zou willen dat de hele band, de originele line-up, er was om te laten zien hoe het in het begin was”, zegt hij.

Het publiek bij WITCH-shows, bestaande uit fans van jong en oud, is het bewijs van de hernieuwde aantrekkingskracht van Zamrock.

Ook andere Zamrockers worden herontdekt – Tyler, The Creator, die het familielied 45.000 Volts van Ngozi sampelde op zijn nummer Noid uit 2024, noemde de band “ongelooflijk”.

“Het hele land deed hele, hele goede dingen”, zei hij tegen de populaire interviewer Nardwuar.

Hiphopproducent Madlib en Mike D van de Beastie Boys hebben ook hun bewondering geuit voor het genre, terwijl Third Man Records, het label van bluesrocker Jack White, een opname uitbracht van WITCH’s livemuziek.

Egon gelooft dat de verrassende populariteit van Zamrock te danken is aan zijn uitbundigheid. Hij suggereert ook dat het genre aanvankelijk werd gestimuleerd door platenverzamelaars, aangezien veel van de nummers in het Engels zijn.

“Er bestonden grote vooroordelen onder rock-‘n-roll-muziekverzamelaars over de hele wereld tegen muziek in de moedertaal van het land waar deze werd gemaakt”, zegt hij.

Sodala denkt daarentegen dat nieuwe Zamrock-fans zich aangetrokken voelen tot de ‘onschuld’ van de muziek.

“Ik denk dat mensen ernaar luisteren en voelen hoe oprecht het is”, zegt hij.

Terwijl de eigenaar van de platenwinkel westerse artiesten verwelkomt om Zamrock uit te proberen, denkt hij dat het genre het risico loopt te worden gereduceerd tot samengestelde fragmenten.

“Ik denk dat dit de reden is waarom een ​​artiest als Sampa erg belangrijk is, omdat ze niet wil dat Zamrock alleen bekend staat om haar samples”, zegt hij.

“Ik denk dat er een angst bestaat dat als we niet openlijk over de oorsprong van Zamrock praten, we buiten beschouwing worden gelaten. Hoe meer we erover nadenken, hoe meer we duidelijk willen zijn over de oorsprong ervan.”

Terwijl hiphop en R&B in Zambia een grote populariteit genieten, hebben een aantal jonge artiesten van het land – zoals Stasis Prey, Vivo en Sampa the Great-medewerker Mag 44 – ook met het genre geëxperimenteerd.

Lusaka’s restaurant Bo’jangles organiseerde drie jaar geleden het jaarlijkse Zamrock Festival, en het Modzi Arts-instituut van de stad heeft een klein museum opgezet dat aan dit genre is gewijd.

Sampa zegt dat haar volgende album, dat nog geen releasedatum heeft, in een genre valt dat zij ‘nu Zamrock’ noemt.

Hoewel hij al met Zamrock heeft geëxperimenteerd, zullen zijn beats dit keer door het hele album lopen, gemixt met andere invloeden zoals hiphop.

“Ik denk dat de wedergeboorte van Zamrock iets heel groots gaat worden”, zegt hij.

In Nieuw-Zeeland is Jagari blij dat Sampa en zijn tegenhangers het genre voortzetten dat hij mede heeft helpen ontstaan.

“Het vuur was aangestoken”, zegt hij. “Het is aan de jongere generaties om meer brandhout in te zetten en de vlammen te laten branden.”