Het Venezolaanse ‘Chavismo’ bracht een revolutie teweeg in Latijns-Amerika. Zal hij de val van Maduro overleven?

MEXICO-STAD — Hugo Chávez noemde de Verenigde Staten ‘het imperium’ en president George W. Bush ‘de duivel’. Hij hekelde het kapitalisme als ‘de weg naar de hel’ en promootte een alternatief economisch model dat belangrijke industrieën nationaliseerde en de rijkdom herverdeelde.

Tijdens zijn veertien jaar als president van Venezuela waarschuwde Chávez voor een complot van de CIA om hem te vermoorden en de enorme oliereserves van zijn land te stelen, waarbij hij verklaarde: “Thuisland, socialisme of de dood!”

Nu, na de Verenigde Staten Venezuela aangevallen en de opvolger van Chávez, Nicolás Maduro, gevangengezetDe toekomst van de linkse beweging van Chávez – bekend als het Chavismo – staat mogelijk op het spel.

De interim-leider van Venezuela, Delcy Rodriguez, Ze benadrukt dat haar land “geen kolonie” zal zijn van welke imperiale macht dan ook, maar lijkt bereid de eisen van president Trump te tolereren dat de Verenigde Staten “volledige toegang” krijgen tot Venezolaanse olie.

Rodríguez, de vice-president van Maduro, heeft opgeroepen tot hervormingen in de Venezolaanse energiesector om buitenlandse investeringen aan te trekken en heeft tientallen dissidenten vrijgelaten die ooit als vijanden van de Chavistische revolutie werden beschouwd.

“Venezuela betreedt een nieuw politiek tijdperk, dat begrip mogelijk maakt ondanks politieke en ideologische verschillen en diversiteit”, zei Rodríguez vorige week. Donderdag ontmoette ze elkaar in Caracas, de hoofdstad CIA-directeur John Ratcliffewiens agentschap hielp bij het plannen van de ontvoering van Maduro.

“Het is heel interessant om te zien hoe een harde Chavista als Delcy een draai van 180 graden heeft gemaakt, slechts een week nadat hij het presidentschap heeft overgenomen”, zegt Imdat Oner, een voormalige Turkse diplomaat in Caracas.

Sommige analisten vragen zich nu af of de dagen geteld zijn voor het Chavismo, dat Chávez in staat heeft gesteld de macht te concentreren onder een vlag die nationalisme, populisme en wat hij omschreef als ‘21e-eeuws socialisme’ prees.

“Ik denk dat hij op de intensive care ligt en ik denk niet dat hij de operatiekamer zal verlaten”, zegt Enrique Krauze, een Mexicaanse historicus die een biografie van Chávez heeft geschreven. De beweging werd ondermijnd door de Amerikaanse aanval, zei Krauze, en in diskrediet gebracht door autoritarisme, wijdverbreide corruptie onder leiders en een economische crisis veroorzaakt door dalende olieprijzen en Amerikaanse sancties die een kwart van de bevolking ertoe aanzetten te vluchten.

De ideeën van Chávez, een charismatisch figuur die een generatie Latijns-Amerikaanse linksen inspireerde, zijn hopeloos bezoedeld, zei Krauze.

“Venezolanen zijn uitgeput na 26 jaar Chavismo”, schreef de Venezolaanse journalist Boris Muñoz Tijd tijdschrift. “Het is begrijpelijk dat velen bereid zijn Amerikaanse bescherming te accepteren als de prijs die ze betalen.”

Andere politieke analisten beweren dat het Chavisme sterk blijft, ook al zijn sommige aspecten van zijn identiteit veranderd ten opzichte van zijn naamgenoot hij stierf aan kanker 13 jaar geleden.

“Wat blijft er over van het Chavismo? Alles”, zegt Javier Corrales, hoogleraar politieke wetenschappen aan het Amherst College. Behalve de vervreemding van Maduro en zijn vrouw Cilia Flores, waarmee ze nu worden geconfronteerd beschuldigingen van drugshandel in de Verenigde Staten“Geen enkele persoon werd ontheemd”, zei Corrales. “De binnenste cirkel, de militaire generaals, de collectievende gouverneurs, de burgemeesters, ze zijn er allemaal.”

Hij merkte op dat Chávez, ondanks zijn felle anti-Amerikaanse retoriek, een uitgebreide oliehandel met de Verenigde Staten heeft onderhouden. De huidige overeenkomst met de Amerikanen, zei hij, “wijkt niet af van iets waar het Chavisme ooit voor heeft gestaan.”

In Caracas, waar verspreide vervaagde portretten van Chávez nog steeds de muren sieren, heerst het gevoel dat er weinig wezenlijks is veranderd sinds Amerikaanse bommen de bewoners wakker maakten in de vroege ochtenduren van 3 januari. Voor de vele Venezolanen die Maduro en zijn regering verachtten, is dit teleurstellend. Voor degenen die de regering steunen is het een opluchting.

Op een zonnige ochtend vorige week verzamelden ongeveer 2.000 Chavista’s zich in een straat in de binnenstad.

“Het zal niet gemakkelijk zijn om het socialisme van de ene op de andere dag uit te roeien met een paar bommen en de ontvoering van een president”, zegt Wilson Barrios (37), werkzaam bij het ministerie van Onderwijs.

“Chavismo is geen voorbijgaande bevlieging”, zei hij. “Het is een levensstijl en een geloof met principes.”

Leider van de Roze Tide

Chávez, een voormalige legerofficier geïnspireerd door marxistische en revolutionaire denkers als Simón Bolivar en Fidel Castro, was een van de belangrijkste politieke figuren in de recente Latijns-Amerikaanse geschiedenis.

Zijn verkiezing in 1998 hielp het ‘roze tij’ van Latijns-Amerika te ontketenen, waarin linkse leiders aan de macht kwamen, van Argentinië tot Brazilië en Ecuador.

Zijn populistische retoriek en gemengde achtergrond spraken de massa aan in een land dat lange tijd werd geregeerd door een eliteminderheid van voornamelijk pro-business blanke politici met nauwe banden met de Verenigde Staten en buitenlandse oliegiganten.

Aangemoedigd door recordolieprijzen die de staatskas deden stijgen, lanceerde Chávez sociale programma’s die de armoedecijfers terugdringen. Zijn regering bouwde huizen voor de armen en voorzag in gratis en gesubsidieerde basisbehoeften voor mensen in nood. Het opende ziekenhuizen en scholen en verminderde de kindersterfte dramatisch.

Als uitgesproken criticus van de Amerikaanse interventie in Latijns-Amerika en van wat hij zag als het ongebreidelde materialisme in de ‘imperialistische’ Verenigde Staten, smeedde Chávez allianties met de tegenstanders van Washington, zoals China, Cuba en Iran.

In zijn toespraak tot de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties in 2006, de dag na de toespraak van Bush over de oorlog in Irak, verklaarde Chávez: “De duivel was hier gisteren… deze plek is nog steeds het ruikt naar zwavel!”

De ongelukkige elites van Venezuela probeerden Chávez af te zetten – vooral tijdens een kortstondige staatsgreep in 2002 – maar hij won uiteindelijk de verkiezingen.

Dat begon te veranderen na zijn dood in 2013 en de opkomst van Maduro, een voormalig vakbondsleider die het charisma van zijn mentor ontbeerde. Toen volgde een dramatische daling van de olieprijzen, onvermijdelijk in een sector die gevoelig is voor hausse-en-bust-cycli.

Toen de inkomsten daalden, stortte de economie in als gevolg van de stijgende inflatie. De brood- en medicijnlijnen strekten zich urenlang uit. Ondervoeding en kindersterfte namen toe. Miljoenen mensen zijn het land ontvlucht.

De steun voor Maduro is gekelderd en de oppositie versloeg in 2015 handig de kandidaten van zijn partij parlementsverkiezingen. Sancties tegen de Venezolaanse olie-industrie tijdens de eerste termijn van Trump maakten de situatie voor Maduro nog erger.

Vanaf het begin had Maduro het autoritarisme dat onder Chávez was begonnen, verdiept, een model dat volgens Corrales ‘gebaseerd was op het idee dat de revolutie de macht nooit zal opgeven’.

Maduro beweert een omstreden verkiezing van 2018 te hebben gewonnen, hoewel de Verenigde Staten en andere landen hebben geweigerd de uitslag te erkennen. In 2024 riep Maduro opnieuw de overwinning uit, hoewel de door de oppositie verzamelde stemmachinestaten aantoonden dat hij met een ruime marge verloor.

Maduro onderdrukt afwijkende meningen honderden activisten gevangen gezetregeringstroepen opdracht geven om op demonstranten te schieten en een nieuwe uittocht van migranten teweeg te brengen.

Tegenwoordig is het roze tij ver in de achteruitkijkspiegel te zien, waarbij conservatieven de recente verkiezingen in Ecuador, Argentinië en Chili hebben gewonnen.

John Polga-Hecimovich, een Latijns-Amerika-expert aan de US Naval Academy, zei dat de emigratie van Venezuela naar de buurlanden de afgelopen jaren de opvattingen van veel mensen over de linkse politiek in het algemeen en het Chavisme in het bijzonder heeft beïnvloed.

In de hele regio is het nu gebruikelijk dat rechtse kandidaten linkse tegenstanders ervan beschuldigen net als Chávez te zijn en van hun land een ‘nieuw Venezuela’ te willen maken.

Ware gelovigen of pragmatici?

Rodríguez heeft diepe revolutionaire wortels. Haar vader was een marxistische guerrillastrijder die werd gedood na de ontvoering van een Amerikaanse zakenman in 1976. Rodríguez, een vroege leerling van Chávez, die ze nog steeds ‘commandant’ noemt, zei dat het opbouwen van een socialistische staat een ‘persoonlijke wraak’ was voor de dood van haar vader.

Maar de afgelopen jaren, toen ze door de gelederen van de Maduro-regering klom, heeft Rodríguez een pragmatische kant laten zien.

Om de economie te helpen herstellen, sloot hij deals met de zakenelites en drong hij aan op een hervorming die de Venezolanen in staat zou stellen de dollar te gebruiken in plaats van de bolívar. Hij hielp wetten te veranderen om de energiesector aantrekkelijker te maken voor buitenlands kapitaal.

Zijn inspanningen trokken vorig jaar de aandacht van functionarissen van het Witte Huis toen zij een mogelijke operatie overwogen om Maduro te verwijderen.

Nu moet Rodríguez een dunne lijn bewandelen, zijn revolutionaire bonafide signalen blijven uiten aan de harde Chavistas en Trump sussen, die heeft gewaarschuwd dat hij “een zeer hoge prijs zal betalen” als hij niet aan de eisen van de VS voldoet.

Hij hekelde de ‘verschrikkelijke militaire agressie’ van de Amerikaanse troepen, maar had ook wat hij noemde een ‘lang en beleefd telefoongesprek’ met Trump, waarin hij zei dat ze met ‘wederzijds respect’ een bilaterale agenda bespraken die beide landen ten goede zou komen. Hij noemde haar op zijn beurt ‘een buitengewoon persoon’.

Een regeringsgezinde aanhanger houdt schilderijen vast van wijlen president Hugo Chávez tijdens een verkiezingsbijeenkomst op 18 november 2021 in Caracas.

(Manaure Quintero/Getty Images)

Oner, een voormalige diplomaat, zei dat haar intimiteit met Washington niet betekent dat Rodríguez zijn revolutionaire ideologie heeft opgegeven. Ze gelooft dat zij en andere leiders een aantal belangrijke principes van het Chavisme hebben opgeofferd om het te redden.

“Ze doen het voor het voortbestaan ​​van het regime”, zei Oner. “Ze moeten flexibel zijn om aan de macht te blijven, anders verliezen ze alles.”

Er bestaat echter geen twijfel over, zei Oner, dat Chávez teleurgesteld zal zijn.

“Hij zou zich diep verraden voelen door Delcy’s daden.”

Linthicum en McDonnell rapporteerden vanuit Mexico City en James uit Californië. Speciale correspondent Mery Mogollón droeg bij vanuit Caracas, Venezuela.