VALPARAISO, Chili — In het begin waren tackelen, rucks en mauls gewoon overlevingstactieken in de harde wereld van de gevangenis. Maar wat begon als een laboratorium achter prikkeldraad is de muren van het gevangeniscomplex van Valparaíso ontstegen en is uitgegroeid tot een Die van Chili eerste officier rugby team gevormd achter de tralies.
De routine is intens. Drie dagen trainen op het veld, twee dagen in de sportschool en elk weekend wedstrijden. Het weerspiegelt het programma van een profcompetitie, maar dit is Rugby Unión Libertad, een sportclub die medio januari officieel is geregistreerd met een missie die veel verder gaat dan het veld: gevangenen voorbereiden op sociale re-integratie na het uitzitten van hun straf.
“Rugby heeft mij bevrijd; het genas mijn ziel”, vertelde Alex Javier Silva, 48, die sinds 1999 in de gevangenis zat, aan Associated Press. ‘Hier heb je geen hart, geen geest: je hebt nergens vrede mee. Je bent als een dier.’
Rugby Unión Libertad begon in 2016 vorm te krijgen als onderdeel van een laboratorium binnen de gevangenismuren. De cursussen, gegeven door het Verslavingsbehandelcentrum, trokken aanvankelijk de belangstelling van ongeveer vijftig gevangenen, die begonnen te spelen met de ‘pil’ – de ovale rugbybal – als een manier om de last van de tijd die ze binnen doorbrachten te verlichten.
In de loop der jaren evolueerde het laboratorium naar Rugby Unión Libertad, een club die genoeg momentum kreeg om in 2024 het op te nemen tegen het Chileense nationale team Los Cóndores.
Buiten het veld werd het team de hoeksteen van de Fundación Libertad, oftewel de Vrijheidsstichting. De non-profitorganisatie werd in november opgericht door een collectief van ex-gevangenen, onderwijzers, psychologen en coaches en ondersteunt vrijgelaten gevangenen door middel van een mix van rugby, training, counseling en therapie.
Drie keer per week komen twee coaches de Valparaíso-gevangenis binnen, zo’n 120 kilometer van de hoofdstad Santiago, om trainingen te geven voor Unión Libertad. Twee uur lang oefenen de 27 spelers van het team de strategieën, passes en trappen die deze sport kenmerken.
Dit is kostbare tijd waarin je kunt genieten van de vrijheid, ondanks prikkeldraad en waakzame bewakers. Het is hier, op een klein zandveld omringd door wachttorens, waar spelers de woede en frustratie kunnen uiten die gepaard gaan met het leven achter de tralies.
“Het geweld viert hier hoogtij”, zegt Jorge Henríquez, 42. “Er is veel woede, soms explodeer je zonder reden, en dus (bij rugby) reguleer je het, je begint afstand te nemen van conflicten, zodat de woede niet opnieuw de kop opsteekt.”
Net als veel andere penitentiaire inrichtingen in Chili is Valparaíso overbevolkt. Met 3.351 gevangenen opeengepakt in een ruimte die is gebouwd voor 1.919 mensen, functioneert de gevangenis op bijna het dubbele van haar capaciteit, wat leidt tot slechte sanitaire voorzieningen en hygiënische omstandigheden en uiteindelijk een golf van intern geweld aanwakkert.
Coach Leopoldo Cerda, een leraar en vrijwilliger die het project vanaf het begin heeft geleid, legde uit dat rugby – van nature een veeleisende sport – bijzonder moeilijk is in de gevangenis.
“Mensen slapen slecht, ze eten slecht, maar toch hebben ze de fysieke en mentale kracht om de vele obstakels die deze sport met zich meebrengt te overwinnen”, merkte hij op, eraan toevoegend dat de veranderingen in de houding van spelers opmerkelijk waren.
“Het eerste is discipline, beheersing van zelfbeheersing en woedebeheersing, aangezien er bij rugby veel fysiek contact is”, zei Cerda. “En dat hebben ze kunnen overwinnen.”
Het team is ook een model geworden voor andere gevangenen die zich bij Unión Libertad willen aansluiten. “Er blijven nieuwe kinderen komen. Ze zien vanuit de cellen hoe ze trainen en beginnen zich voor te bereiden, en verbeteren zelfs hun gedrag zodat ze kunnen trainen”, zegt Gonzalo Delgado, een andere coach.
Om deel uit te maken van het project moeten de gevangenen zich goed gedragen en teamwerk cultiveren.
“Veel misdaden worden gepleegd omdat mensen niet weten hoe ze hun vrije tijd goed moeten gebruiken”, zegt Isaac Falcón Espinace, het hoofd van het penitentiaire complex van Valparaíso. Daarom biedt rugby gevangenen de mogelijkheid “het niet te gebruiken voor acties tegen de samenleving zodra ze vrij zijn”.
Guillermo Velásquez, 42, was een van de bijna vijftig gevangenen die tien jaar geleden het eerste rugbyseminar bijwoonden en al snel een fan werd van de onbekende sport.
Na een korte periode van vrijheid brachten slechte keuzes hem in 2019 terug naar de gevangenis. Om het hoofd te bieden aan de drugs en de voortdurende gevechten, begon Velásquez het idee te ontwikkelen om in de gevangenis een rugbyteam op te richten.
De droom kwam uiteindelijk uit in 2022, toen hij en een zestal andere gevangenen na verschillende mislukte pogingen toestemming kregen om de sportschool van de gevangenis te gebruiken.
De Libertad Rugby Union is geboren.
De eerste praktijken waren heel eenvoudig, maar geleidelijk kreeg de groep de steun van andere gevangenen en het vertrouwen van gevangenisbewakers. De sessies vonden buiten plaats, de spelers kregen hun eigen rugbyveld en de vrijwilligers omarmden het project.
“Rugby heeft mijn leven gered”, zei Velásquez, die zeven maanden geleden uit de gevangenis werd vrijgelaten. “Als het Libertad-team niet in de gevangenis had bestaan, zou de samenleving nog een crimineel hebben gehad.”
In hetzelfde jaar van oprichting neemt Unión Libertad deel aan zijn eerste toernooi, maar in 2024 bereikt het echt de hemel: de spelers verlaten de gevangenis van Valparaíso voor de eerste keer om het op te nemen tegen Los Cóndores, hetzelfde Chileense nationale team dat zal spelen concurreren in de Rugby World Cup 2027 in Australië.
“Het was een epische strijd”, herinnert Silva zich. “Niemand heeft dit ooit in Chili gedaan. En daar stonden we, eenvoudige gevangenen, tegen hen te spelen. Iedereen keek, we waren op tv.”
De wedstrijd, gehouden in een andere gevangenis in het noorden van Santiago, was een keerpunt. Het project kreeg bereik, zichtbaarheid en meer aanhangers.
Sinds haar oprichting heeft de Freedom Foundation rugby gebruikt als katalysator voor sociale re-integratie, door ondersteuning te bieden, waaronder therapie, beroepsopleiding en samen te werken met potentiële werkgevers om daarbij te helpen.
“Ze willen veranderen”, zegt psycholoog en voormalig rugbyspeler Cynthia Canales, voorzitter van de stichting. “We willen ook laten zien dat er kansen ontbreken en dat we stigmatisering moeten aanpakken.”
Re-integratie kan echter complex zijn, omdat het niet alleen afhangt van de persoonlijke wil, maar ook van de beschikbaarheid van mogelijkheden buiten de gevangenis. Heel vaak ondermijnt het stigma van een strafblad de pogingen om te veranderen.
“Vaak hebben veel van deze mannen de wens om te veranderen, maar vinden ze alleen gesloten deuren”, zei coach Cerda. “De samenleving blijft diep bevooroordeeld.”
Dankzij het werk van de Freedom Foundation kunnen ex-gevangenen hun intensieve trainingsroutine volhouden zodra ze de gevangenis verlaten. Nu trainen de mannen in plaats van op een klein veldje dat voortdurend in de gaten wordt gehouden, op de uitgestrekte grasvelden van Valparaíso. Ze spelen niet langer achter de tralies, maar voor “Tutti Liberi” – de voormalige gevangenenafdeling van de Unión Libertad.
___
Volg AP’s berichtgeving over Latijns-Amerika en het Caribisch gebied op https://apnews.com/hub/latin-america
