MEXICO-STAD — Eeuwenlang werd ze belasterd, haar naam – Malinche – synoniem voor bedrog en inheemse samenwerking met Hernán Cortés, de Spaanse veroveraar voor wie ze diende als tolk, adviseur en minnaar.
De Mexicaanse Nobelprijswinnaar Octavio Paz hekelde Malinche als een soort kwaadaardige Eva wiens onderwerping aan Cortés voor altijd de gemengde identiteit van Mexico zou aantasten.
In de jaren tachtig dwongen woedende inwoners van de wijk Coyoacán in de hoofdstad de verwijdering van het monument voor Malinche, Cortés en hun zoon Martín, vaak de eerste genoemd. halfbloed (gemengd ras) Mexicaans, hoewel anderen hem waarschijnlijk voorgingen.
Het heeft lange tijd een enorme fascinatie gehad, het onderwerp van schilderijen, romans, films, liedjes, opera’s en tv-series. De USS Malinche was een 24e-eeuws ruimteschip uit ‘Star Trek’.
Maar nu ervaart Malinche een opmerkelijke herwaardering, haar biografie herschreven als een onverschrokken feministisch overlevingsverhaal, het verhaal van een jonge vrouw die haar verstand gebruikte om te gedijen in een patriarchale samenleving van gedurfde, meedogenloze Spaanse veroveraars.
“Ik denk dat het eerlijk is om te zeggen dat zij de belangrijkste vrouw in de Mexicaanse geschiedenis is”, zegt Úrsula Camba Ludlow, een Mexicaanse historicus die een biografie over Malinche schreef. “Zijn beslissingen hebben bijgedragen aan het vormgeven van het gezicht van Mexico.”
Een man beklimt de trap onder de muurschildering ‘Cortes y la Malinche’ van Jose Clemente Orozco, geschilderd op het plafond boven de trap van het Antiguo Colegio de San Ildefonso in Mexico-Stad.
Tegenwoordig wordt Malinche geprezen door Mexicaanse intellectuelen en wetgevers, en haar imago siert nu de openbare ruimte in Mexico-Stad.
Deze maand nog plaatste de regering een bronzen beeld van Malinche en vijf andere inheemse vrouwen langs de elegante Paseo de la Reforma. Het markeerde het hoogtepunt van een rebrandingcampagne onder leiding van de Mexicaanse president Claudia Sheinbaum.
“Waarom zou hij zijn figuur hier plaatsen nadat hij jarenlang had geleerd dat hij een symbool van verraad was?” vroeg Sheinbaum tijdens een onthullingsceremonie. “In werkelijkheid weerspiegelt haar leven het lot van een inheemse vrouw die is ondergedompeld in een wereld van geweld – van invasie en onteigening – die haar dwingt haar woorden en haar kennis van talen te gebruiken om te overleven.”
Deze keer waren er geen protesten, niemand verklaarde het melancholie – een gedrag dat dat van Malinche weerspiegelt – betekende een eigenaardige herhaling van Mexicaanse zelfhaat.
Nog een bewijs van een paradigmaverschuiving: enthousiaste toeschouwers stromen toe naar ‘Malinche the Musical’, het geesteskind van Nacho Cano, een Spaanse rockster die impresario werd.
“Mexico heeft twee moeders: de Maagd van Guadalupe en Malinche,’ zei Cano een Mexicaanse interviewer vorig jaar, nadat zijn show van Madrid naar Mexico City verhuisde. ‘Maar we hebben La Malinche verborgen en veroordeeld zonder naar haar te luisteren.’
Het extravaganza is een bijna drie uur durend kitscherig eerbetoon aan een Malinche die in schaars geklede kleding over het podium paradeert en dromerig verliefd wordt op een goedaardig afgebeelde Cortés. Scènes over Spaanse galjoenen en Azteekse piramides ontvouwen zich te midden van een pulserende beat van rock-, pop- en flamencoriffs.
Het Monumento al Mestizaje toont Hernan Cortes en La Malinche in Parque Xicotencatl in Mexico-Stad. Het standbeeld, ingehuldigd in 1982, werd verplaatst van de oorspronkelijke locatie in de wijk Coyoacán van de stad nadat bewoners bezwaar hadden gemaakt tegen de aanwezigheid van Malinche.
De uitbeelding van Malinche als een dappere facilitator van Cortés lijkt het publiek niet te storen, hoewel sommigen kritiek hebben op de pro-Spaanse versie van de Verovering in het werk.
“Ik denk dat het tijd is om dit respectloze woord achterwege te laten melancholie iemand een verrader van Mexico noemen’, zegt Roberto Pineda, 61, een bareigenaar die van de show genoot. ‘La Malinche was geen slecht persoon. Integendeel, ik zou zeggen dat haar intelligentie haar tot de grote vrouwen uit de Mexicaanse geschiedenis plaatst.”
DE herinterpretatie van Malinche is al tientallen jaren in de maak. Zelfs toen Paz haar in de jaren vijftig denigreerde, kwamen enkele Mexicaanse vrouwen in opstand om haar te verdedigen, maar hun protesten vonden geen weerklank in wat tot voor kort een door macho gedomineerde samenleving was.
Mexicaans links stond bijzonder vijandig tegenover Malinche en beschouwde haar als een soort belichaming van het imperialisme.
Gabino Palomares, een legendarische Mexicaanse activist en singer-songwriter, blijft vooral bekend vanwege ‘The Curse of Malinche’, een compositie uit de jaren zeventig die nog steeds wordt beschouwd als een klassieker van de Latijns-Amerikaanse ‘New Song’-beweging.
“O, verdomde Malinche!” het lied eindigt. ‘Ziekte van het heden! Wanneer zul je mijn land verlaten? Wanneer zul je mijn volk bevrijden?’
Zelfs aan de Amerikaanse kant van de grens was het een schande om Malinche te worden genoemd opperste belediging. Maar vanaf de jaren zestig begonnen sommige Mexicaanse Amerikanen die hun identiteit onderzochten, deze te omarmen.
Een stel loopt langs Casa Colorada in de wijk Coyoacan in Mexico-Stad. Sommige lokale bewoners verbinden deze historische residentie met La Malinche en associëren het met Hernan Cortes na de Spaanse verovering, hoewel geen enkel definitief historisch document dit verband bevestigt.
Malinche “was goed bekend in de Chicano-gemeenschap en we hielden van haar”, zegt Inés Hernández-Ávila, emeritus hoogleraar Native American Studies aan UC Davis. “We claimden haar als onze moeder.”
Het verhaal van Malinche als verrader werd ‘ontmanteld’, zegt Hernández-Ávila, dochter van een inheemse moeder en Mexicaans-Amerikaanse vader. “We konden zien dat het verkeerd werd voorgesteld en dat het zijn rechtmatige plaats in de geschiedenis werd ontzegd.”
Hij herinnert zich dat hij Palomares in San Francisco confronteerde na een optreden van ‘The Curse of Malinche’.
“Waarom geef je haar de schuld?” vroeg hij. “Waarom wordt een vrouw voor dit alles verantwoordelijk gehouden?”
Palomares haalde zijn schouders op en liep weg.
Wie was Malinche eigenlijk? Het scheiden van mythe en werkelijkheid is een uitdaging, maar enthousiaste onderzoekers zijn erin geslaagd de contouren van een leven te schetsen.
Hij werd geboren, misschien van adellijke afkomst, in wat nu de Mexicaanse staat Veracruz is, aan de Golf van Mexico, rond 1500. Hoewel zijn geboorteplaats niet in het Azteekse domein lag, was het een gebied waar Nahuatl, de taal van de Azteken, werd gesproken, samen met regionale talen. Zijn beheersing van Nahuatl zou spoedig de wereldgeschiedenis helpen vormgeven.
Waarschijnlijk tussen de 8 en 15 jaar oud werd ze tot slaaf gemaakt door een etnische Maya-factie in wat nu de staat Tabasco is, hoewel het onduidelijk is of ze werd ontvoerd of verkocht. Als getalenteerde taalkundige leerde hij al snel Maya-dialecten.
In 1519 landde Cortés in Tabasco, waar zijn troepen het Maya-verzet neersloegen. Een verliezer cacique bood de Spaanse oorlogsbuit aan: twintig jonge vrouwen. Allen werden spoedig gedoopt. De Spanjaarden schuwden verkrachting niet, maar wilden wel christelijke nakomelingen. Onder de twintig concubines bevond zich de vrouw die bekend zou worden als Malinche. Ze werd Marina gedoopt. (Zijn geboortenaam is onbekend.)
Terwijl Cortés de Azteekse hoofdstad Tenochtitlán, nu Mexico-Stad, inspecteerde, deed Marina mee aan een soort kettingvertaling: ze zou Nahuatl in het Maya vertalen voor een Spaanse schipbreukeling die ook een Maya-slaaf was geweest en de taal had geleerd. Vervolgens zou hij de informatie doorgeven aan Cortés. Maar Marina leerde snel Spaans en werd een belangrijke adviseur van de Spanjaarden, die haar al snel ‘Doña Marina’ noemden, een eerbetoon van respect.
Voor de inboorlingen werd hij Malintzin, een fonetische interpretatie van zijn voornaam. Voor de Spanjaarden leek het op Malinche.
Een detailaanzicht van de muurschildering “Cortés y La Malinche” van José Clemente Orozco.
Terwijl de indringers naar het noorden trokken, zeggen historici, probeerde Malinche de inheemse groepen ervan te overtuigen zich over te geven – anders dreigt de ondergang.
“Als de Spanjaarden een stad naderden, zei hij tegen de mensen: … ‘Je kunt je bij de Spanjaarden aansluiten en helpen de Azteken te verslaan. Of je kunt tegen de Spanjaarden vechten'”, zegt Camilla Townsend, een historicus aan de Rutgers Universiteit die een veelgeprezen biografie van Malinche schreef. ‘Maar op de lange termijn zullen ze winnen.’ “
In zekere zin was ze ook diplomaat en spionne. De Spanjaarden gaven haar de eer voor het ontdekken van complotten tegen hen en voor het helpen rekruteren van inheemse krijgers in de gelederen van Cortés.
“Hij redde keer op keer de huiden van de Spanjaarden”, zei Camba Ludlow.
Hedendaagse illustraties tonen Malinche, die als vertaler fungeert, als een centrale deelnemer aan Cortés ‘epochale ontmoeting met de Azteekse keizer Moctezuma op 8 november 1519, op een verhoogde weg die naar Tenochtitlán leidt.
Na de nederlaag van de Azteken in 1521 trouwde Malinche met een van de kapiteins van Cortés, Juan Jaramillo, en zij kregen een dochter, María.
De voormalige slaaf werd een edelvrouw in Nieuw-Spanje, maar ze kon niet lang genieten van haar hoge status. In 1529 stierf hij, mogelijk bezweken aan de pokken, een Europese plaag.
Er is geen spoor van waar ze begraven werd. De overblijfselen ervan kunnen ergens onder de moderne stedelijke mix van Mexico-Stad liggen.
Voor veel jonge Mexicanen lijkt de zogenaamde vloek van Malinche een verre zorg, een terugkeer naar een andere generatie, een ander Mexico. In 2024 verkoos het land Sheinbaum, de eerste vrouwelijke president, en er is sprake van groeiende woede over vrouwenmoord, of het vermoorden van vrouwen vanwege hun geslacht.
Nu Mexico zijn erfenis van machismo aflegt, is het misschien niet zo verrassend dat er nu een nieuw standbeeld van Malinche in de hoofdstad staat.
Een zicht op de sokkel van een nieuw standbeeld van Malinche, bekend onder haar oorspronkelijke naam Malintzin, langs de Paseo de la Reforma in Mexico-Stad.
“Het is tijd dat de vrouwen van Mexico – en de inheemse bevolking van Mexico – de last van dit soort figuurlijke voorouder, La Malinche, kunnen afschudden, die te lang als een verschrikkelijk persoon is afgeschilderd”, aldus Townsend. “De echte vrouw was moedig en intelligent. En ze ging zo goed als menselijk mogelijk om met de moeilijkste omstandigheden.”
Cortés blijft echter een verguisde figuur. Er zijn geen beelden van alleen hem.
een detail uit “Mapa for Malinli Tenepal / Malintzin / Malinche / Doña Marina” van de kunstenaar Sandy Rodriguez uit Los Angeles. Uit de tentoonstelling “Traitor, Survivor, Icon: The Legacy of Malinche” in het Denver Art Museum in
Speciale correspondent Cecilia Sánchez Vidal heeft bijgedragen aan dit rapport.
