ADEN, Jemen— Aidarous al-Zubaidi zat vast op de luchthaven van Aden met een uitnodiging uit Saoedi-Arabië die hij niet kon – maar heel graag wilde weigeren. Hij nam de tijd en was kieskeurig over de protocolpunten die het vertrek van het vliegtuig uit Jemen met een paar uur vertraagden.
De Jemenitische leider, hoofd van een separatistische groepering gesteund door de Emiraten, maar op gespannen voet met Saoedi-Arabië, wist dat wat hem ook te wachten stond in Riyadh niet naar zijn zin zou zijn. Dus bleef hij stilstaan.
Toen werd er gebeld dat het ontsnappingsplan klaar was.
Al-Zubaidi ontsnapte en nam vijf van zijn topluitenants mee naar een militair kamp in Aden. Van daaruit vertrok hij twee konvooien als lokvogels en zette koers naar de nabijgelegen kust, terwijl een drone uit de Emiraten boven hem de wacht hield. Vroeg in de ochtend zat hij op een schip naar Somalië en vloog van daaruit naar de hoofdstad van de Emiraten, Abu Dhabi.
De gedurfde ontsnapping van Al-Zubaidi deze maand – waarvan de details werden bevestigd door Aden-functionarissen, militieleden, havenarbeiders en de woedende verklaringen van Saoedische militaire functionarissen – was het breekpunt in een steeds venijniger vete tussen twee van Amerika’s belangrijkste bondgenoten in het Midden-Oosten; het is een conflict dat het voortbestaan van Jemen in twijfel trekt, ook al belooft het nog meer pijn voor een volk dat nu al te kampen heeft met een van de ergste humanitaire rampen ter wereld.
‘Ik heb de Saoedi’s nog nooit zo kwaad gezien. Punt uit’, zegt Mohammed Al-Basha, een Amerikaanse expert die het Basha Report heeft opgericht, een Amerikaans risicorapport gericht op het Midden-Oosten en Afrika.
“De Saoedi’s geloven dat de Emiraten geen eerlijke bemiddelaar zijn geweest in Jemen en daarbuiten”, zei hij. “Ze voelen zich verraden.”
De leider van de Jemenitische Zuidelijke Overgangsraad, Aidarous al-Zubaidi, wordt in 2023 in New York geïnterviewd tijdens het bijwonen van de bijeenkomst van de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties.
(Ted Shaffrey/Associated Press)
De kloof, het resultaat van het sterk uiteenlopende geopolitieke en handelsbeleid dat Riyad en Abu Dhabi in de loop der jaren heeft getransformeerd van nauwe bondgenoten van vriendschappelijke rivalen naar bittere tegenstanders, heeft de betrekkingen in het Midden-Oosten, Afrika en Zuidoost-Azië onder druk gezet. En een botsing tussen twee zwaargewichten op energiegebied zal waarschijnlijk de markten en investeringen op zijn kop zetten, om nog maar te zwijgen van de plannen van een Amerikaanse president die beide landen als belangrijke partners in handel en diplomatie ziet.
De strijd brak vorige maand op dramatische wijze uit toen de door al-Zubaidi geleide separatistische groepering, de Southern Transitional Council (STC), een groot deel van het zuiden van het land veroverde op de internationaal erkende regering van Jemen en op het punt leek een afgescheiden staat uit te roepen op het grondstoffenrijke gebied.
Het offensief kwam als een verrassing voor Riyad, dat meer dan tien jaar geleden samenwerkte met Abu Dhabi in een ruïneuze militaire campagne tegen Iran. Houthi’seen door Iran gesteunde factie die in 2014 de Jemenitische hoofdstad Sanaa in beslag nam. De STC, opgericht in 2017 om Zuid-Jemen te herstellen als onafhankelijke staat en die de Emiraten hebben voorzien van militaire steun en fondsen – zij sloten zich in 2022 samen met de door Saoedi-Arabië gesteunde Jemenitische regering aan bij de anti-Houthi-campagne. Maar de frontlinie bevond zich in een patstelling tot de recente opmars van de STC
Saoedi-Arabië, dat grenst aan een van de door de STC-separatisten veroverde regio’s, leek aanvankelijk de stap van de STC om meer grondgebied te controleren te accepteren.
Maar het lanceerde al snel luchtaanvallen op wat naar eigen zeggen een emiratische wapenzending aan de separatisten was (een beschuldiging die de Emiraten ontkenden), gevolgd door een hevige aanval die de STC verdreef uit al het gebied dat het in beslag had genomen, waardoor regeringstroepen het bastion van de groep in Aden konden veroveren. Ondertussen heeft de Jemenitische regering de Emiraten opdracht gegeven de militaire aanwezigheid in het land te beëindigen.
Nu de separatisten vrijwel verslagen waren, nodigde Saudi-Arabië al-Zubaidi en meer dan vijftig andere CST-afgevaardigden uit – of beval, afhankelijk van met wie je praat – naar Riyadh om de toekomst van Zuid-Jemen te bespreken. Al-Zubaidi had goede redenen om te vrezen gevangengezet te worden of op zijn minst gedwongen te capituleren. Daarom is hij weggelopen.
Saoedi-Arabië bestempelde hem als een ‘vluchteling’, terwijl de Jemenitische regering hem beschuldigde van hoogverraad.
De volgende dag verscheen een STC-afgevaardigde in Riyadh op de Jemenitische staatstelevisie: He verklaarde de ontbinding van de groep – een besluit waarvan veel STC-leden buiten Saoedi-Arabië volhielden dat het ongeldig was omdat het onder dwang werd genomen en omdat Saoedi-Arabië de STC-delegatie gijzelde.
Maar op zondag sloten STC-leden in Riyadh zich aan bij andere Jemenitische politici in wat werd beschreven als een “overlegvergadering” over de toekomst van Zuid-Jemen – een stap die volgens waarnemers bedoeld was om elke dwang door Riyadh te weerleggen.
Op 3 januari nemen regeringsgezinde stamtroepen de controle over verschillende militaire locaties van de door de VAE gesteunde Zuidelijke Overgangsraad in de stad Mukalla, Jemen.
(Anadolu via Getty Images)
De kern van de kloof tussen Saoedi-Arabië en de VAE over Jemen is een verschil in wereldbeeld tussen de Saoedische kroonprins Mohammed bin Salman en de president van de VAE, sjeik Mohamed bin Zayed al-Nahyan.
Toen Bin Salman in 2015 voor het eerst bekendheid verwierf als Saoedische minister van Defensie, omarmde hij een boksend buitenlands beleid, waarbij hij een mislukt offensief lanceerde tegen de Houthi’s en de Libanese premier ontvoerde. In 2017 werkte Saoedi-Arabië samen met de Verenigde Arabische Emiraten en Bahrein om een vierjarige blokkade tegen Qatar in te stellen. Maar zijn perspectief is sindsdien veranderd en geeft prioriteit aan regionale stabiliteit in naam van economische welvaart.
De VAE daarentegen hebben bewezen een disruptor te zijn. Niet alleen normaliseerde hij de diplomatieke betrekkingen met Israël tijdens de eerste ambtstermijn van president Trump, wat indruiste tegen de al lang bestaande voorwaarden van Saudi-Arabië voor een pan-Arabische vrede met Israël, maar de afgelopen tien jaar heeft hij een netwerk van volmachten, militaire bases, havens en geheime bezittingen aan de Rode Zee en in heel Afrika gecreëerd die de regeringen van verschillende landen bedreigen.
Nergens is dit duidelijker dan in Soedan, waar critici kritiek uiten op de steun van de VAE aan de Rapid Support Forces, een paramilitaire factie die wordt beschuldigd van genocide in de burgeroorlog in het land. (De VAE ontkent dat ze de RSF helpen en zegt dat hun doelstellingen dat ook zijn De territoriale integriteit van Soedanja, ondanks voldoende bewijs van het tegendeel.)
Sinds de onenigheid over Jemen zijn Saoedi-Arabië en de Verenigde Arabische Emiraten verwikkeld in een regelrechte mediaoorlog, waarbij influencers en mediafiguren elkaar op sociale media beschieten, terwijl door de staat gefinancierde kanalen hitstukken publiceren. Maandag organiseerde Saoedi-Arabië een mediabezoek aan de zuidelijke Jemenitische havenstad Mukalla, waar de Jemenitische regering de Verenigde Arabische Emiraten ervan beschuldigde een geheime gevangenis te runnen.
Elders in de regio is een snelle herschikking van relaties en allianties gaande.
Leden van het Jemenitische leger nemen de controle over de stad Seiyun over na de terugtrekking van de door de VAE gesteunde strijdkrachten van de Zuidelijke Overgangsraad.
(Mohammad Daher/NurPhoto via Getty Images)
Kort na de ontsnapping van al-Zubaidi vernietigde de Somalische regering veiligheidssamenwerking en handelsovereenkomsten met de Verenigde Arabische Emiraten, waaronder een concessie die het Emirati-logistiekgigant DP World toestond te opereren vanuit de haven van Berbera, de haven die al-Zubaidi gebruikte voor zijn ontsnapping.
Waarnemers voegen eraan toe dat de VAE militaire vliegvergunningen boven Egypte, Soedan en Saoedi-Arabië lijken te zijn kwijtgeraakt. Het management van Al-Kufra, een luchthaven in Libië die een belangrijk onderdeel is geworden van de logistieke pijplijn van de VAE naar zijn bondgenoten in Soedan, zei dat deze een maand gesloten zou blijven.
Terwijl Saoedi-Arabië het militaire netwerk van de VAE ontmantelt, bouwt het zijn eigen netwerk op.
Een Somalische functionaris, die op voorwaarde van anonimiteit sprak om de regionale dynamiek te bespreken, zei dat Saoedi-Arabië een militaire alliantie met Egypte en Somalië plant, en dat Saoedische functionarissen Somaliland onder druk hebben gezet om Israël niet toe te staan bouw bases op je territorium. Turkije maakt ook vorderingen met Saoedi-Arabië; een enorme ommekeer voor twee oude rivalen. En Riyadh is van plan Chinese gevechtsvliegtuigen uit Pakistan te kopen om ze aan Jemen te doneren.
Ondertussen heeft Saoedi-Arabië gewerkt aan het elimineren van de invloed van de Emiraten in Jemen. Commandanten in Aden, geïnterviewd door de Times, zeggen dat Riyadh ermee heeft ingestemd de salarissen van alle strijders te betalen, wat neerkomt op ongeveer $ 80 miljoen per maand. Door de VAE gesteunde politici zijn ontslagen uit de Presidentiële Leiderschapsraad van Jemen en vervangen door politici die meer ontvankelijk zijn voor Saoedi-Arabië.
Ondanks de inkrimping van de STC is het onduidelijk of de VAE zullen accepteren dat ze hun positie in het land zullen verliezen.
“Voorlopig lijken de VAE zich te richten op zachte macht in het zuidwesten van Jemen, net zoals ze dat in Somaliland hebben gedaan. Of dit uiteindelijk uitmondt in steun voor een gewapende opstand is een open vraag”, aldus Al-Basha.
Voorlopig is Aden kalm, ondanks woede over wat velen zien als de sabotage door Saoedi-Arabië van een langverwachte afscheiding. (Jemen was vóór de eenwording in 1990 twee afzonderlijke naties; een stap waar de zuiderlingen een hekel aan begonnen te krijgen. In 1994 ondernamen ze een mislukte poging om zich af te scheiden.)
In het centrum van Aden namen vrijdag vele duizenden mensen deel aan een pro-STC-demonstratie, waarbij vlaggen van de Zuid-Jemenitische staat werden gezwaaid naast posters van al-Zubaidi en af en toe een spandoek uit de Emiraten. Ze scandeerden slogans waarin ze beloofden “onszelf op te offeren voor het Zuiden”, terwijl een MC een oproep en reactie initieerde.
‘Wilt u de Jemenitische president? Wilt u een federaal Jemen? Wilt u halve oplossingen?’
“NEE!” brulde het publiek elke keer.
“Dus wat wil je?”
“Het Zuiden!”
Dhiaa Al-Hashimi, een 44-jarige leraar Engels, zei dat Saoedi-Arabië zijn doel had overschreden.
“Het ging niet om de VAE of om wie dan ook. We vragen al sinds 1994 om een apart land en we staan achter president Al-Zubaidi.
“We werken samen met de noorderlingen om de hoofdstad te bevrijden van de Houthi’s”, zei hij. “Maar helaas willen ze een alternatief thuisland in het zuiden.”
In de buurt was Sanad Abdul Aziz, 37, nadrukkelijker.
‘Wij willen het Zuiden en zullen ervoor vechten’, zei hij. “Hierna zien we Saoedi-Arabië als doelwit.”
