Oliemagnaat J. Paul Getty zou hebben gezegd dat zijn drie regels om rijk te worden waren: Sta vroeg op. Werk hard. Het raken van de olie. Het is een van die zeer citeerbare observaties, omdat het iets weergeeft waarvan we allemaal weten dat het waar is, namelijk dat geluk en toeval net zo veel met succes te maken hebben als al het andere.
Toch waarderen we mensen niet vanwege hun geluk. Wij verheerlijken niet degenen die de loterij winnen of de roulettetafel vol geld verlaten. In plaats daarvan prijzen wij talent, vaardigheid en toewijding. En dit zorgt voor spanning, want hoewel geluk een belangrijke rol speelt in de uitkomsten, kunnen we alleen de moeite die we steken in het ontwikkelen van onze vaardigheden beheersen.
Dit is de aard van wat de Franse schrijver zegt Alberto Camus genaamd existentiële rebellie. Het is door onze inspanningen en daden dat we betekenis vinden in een onverschillig universum, ook al hebben de beloningen voor dergelijke inspanningen een aanzienlijk willekeurig element. Geloven in geluk is daarom op zichzelf een daad van verzet. Werken, moeite doen en vaardigheden ontwikkelen in zo’n wereld is geen naïviteit maar rebellie.
Hoe Einstein een icoon werd
Hoewel we hem vandaag de dag nog lang als een icoon herinneren, Albert Einstein het was in het begin van de 20e eeuw niet erg populair en zelfs niet gewaardeerd. Hij was Duitser in de nasleep van de Eerste Wereldoorlog, Joods in een tijdperk van verhoogd antisemitisme, en schijnbaar zo afstandelijk en vol van zichzelf dat hij beweerde dat slechts een handvol mensen op aarde zijn vreemde theorieën kon begrijpen.
De situatie veranderde plotseling toen Einstein kwam voor het eerst naar Amerika op 3 april 1921 en een handvol journalisten ging hem plichtsgetrouw tegemoet. Toen ze in de haven van New York aankwamen, waren ze verbaasd toen ze een menigte van duizenden mensen aantroffen die op hem wachtten, schreeuwend van bewondering en zwaaiend met zakdoeken. Verrast door zijn populariteit en gefascineerd door zijn briljante en ongewone persoonlijkheid, belandde het verhaal van Einsteins komst op de voorpagina van de belangrijkste kranten.
Het was allemaal een beetje een vergissing. De mensen in de menigte waren er niet om Einstein te zien, maar Chaim Weizmannde populaire zionistische leider met wie Einstein op reis was om geld in te zamelen voor de Hebreeuwse Universiteit (en die de WASPy-wetenschapsjournalisten niet herkenden). Dit is echter hoe Einstein zijn iconische status verdiende, die de andere grote lichten, zoals Bohr, Heisenberg EN Schrödingerin de gouden eeuw van de natuurkunde.
Van daaruit wordt de Matteo-effect (of wat netwerkwetenschappers noemen preferentiële gehechtheid) heeft overgenomen. Omdat Einstein nu zo beroemd was, wilden kranten over hem praten en hem vragen naar andere wetenschappelijke ontdekkingen uit die tijd. Net zoals de rijken rijker worden, worden de populaire mensen populairder. Einstein werd meer dan een wetenschapper, maar een culturele toetssteen.
Toch heeft Einstein natuurkunde niet gestudeerd om beroemd te worden. Het was inderdaad zijn onvermogen om de conventies te volgen die zijn vroege carrière in ellende, werkloosheid en armoede vastlegden. En hoewel zijn pionierswerk achter de rug was tegen de tijd dat hij de haven van New York binnenkwam, bleef hij tot aan zijn dood in 1955 aan de natuurkunde werken, lang nadat hij, zoals Robert J. Oppenheimer het uitdrukte, ‘een mijlpaal, geen vuurtoren’ was geworden.
Het wonderkind verloor bijna de geschiedenis
Op een ochtend in januari 1913 zei de eminente wiskundige G. H. Hardy hij opende de post en vond een brief geschreven in een bijna niet te ontcijferen krabbeltje. Het begon ongunstig:
‘Ik wil mezelf graag aan u voorstellen als klerk op de boekhoudafdeling van het Port Trust Office in Madras, met een salaris van £20 per jaar. Ik ben nu ongeveer 23 jaar oud. Ik heb geen universitaire opleiding genoten, maar heb een gewone school bezocht. De vrije tijd die ik tot mijn beschikking heb, heb ik besteed aan werk in de wiskunde.’
Binnenin vond hij wat leek op wiskundige onzin, waarbij hij vreemde notaties en veronderstelde theorieën gebruikte die ‘gewoon mogelijk leken’. Een groot deel ervan was onbegrijpelijk, behalve een klein gedeelte dat rechtstreeks een vermoeden weerlegde dat Hardy zelf een paar maanden eerder had geuit. Ervan uitgaande dat het een ingewikkelde grap was, gooide hij de brief in de prullenbak.
Later op de dag voelde Hardy echter dat de ideeën aan hem knaagden en pakte de brief op. Die avond overhandigde hij het aan zijn oude medewerker, J.E. Littlewood. Om middernacht beseften ze dat ze zojuist een van de grootste wiskundige talenten waren tegengekomen die de wereld ooit had gezien: een berooide jonge Indiër genaamd Srinivasa Ramanujan.
Ramanujan leefde in extreme armoede en was grotendeels autodidact geavanceerde tekst als tiener verslond hij het en begon notitieboekjes te vullen met stellingen en bewijzen. Hij liet zijn werk zien aan lokale wiskundigen, maar niemand wist wat hij ermee moest doen. Met de hulp van vrienden stuurde Ramanujan brieven naar drie eminente Cambridge-professoren. De eerste twee negeerden hem. Hardy werd derde.
Het is twijfelachtig of Ramanujan de eerste aspirant-wiskundige was die zijn werk naar beroemde professoren stuurde. De meeste zijn, net als zijn eerste twee brieven, door de geschiedenis verloren gegaan. Maar Ramanujan probeerde het, hij had wat geluk en het was beter voor ons allemaal. Zelfs nu, ruim een eeuw later, de zijne notitieboekjes ze worden nog steeds uitgebreid bestudeerd door wiskundigen die nieuwe inzichten willen verwerven.
Hardy, in alle opzichten een genie, was een van de belangrijkste wiskundigen van zijn tijd. Maar toen hem werd gevraagd zijn grootste ontdekking te noemen, antwoordde hij zonder aarzeling: “Ramanujan”.
Het wondermiddel dat we bijna misten
In 1891, Dr. William Coley hij had een ongewoon idee. Geïnspireerd door een obscure casus waarin een man die een ernstige infectie had opgelopen, genas van kanker, infecteerde hij opzettelijk een tumor in de nek van zijn patiënt met een grote dosis bacteriën. Op wonderbaarlijke wijze verdween de tumor en bleef de patiënt zelfs vijf jaar later kankervrij.
In een poging zijn succes te herhalen, creëerde hij een speciaal mengsel van gifstoffen ontworpen om het immuunsysteem een boost te geven. Helaas heeft hij zijn eerste resultaten nooit consistent kunnen reproduceren. Zijn idee werd door de medische gemeenschap met scepsis ontvangen, en toen radiotherapie aan het begin van de 20e eeuw werd ontwikkeld, werd Coley’s onderzoek grotendeels vergeten.
Dr. William Coley had pech.
Toch is zijn dochter, Helen Coley Nautshij weigerde het idee te laten sterven. Met een subsidie van $2.000 van Nelson Rockefeller richtte hij de Instituut voor Kankeronderzoek in 1953 om immunologische benaderingen van kanker te bestuderen. Hoewel het grotendeels door de medische gemeenschap wordt afgewezen, heeft het een kleine groep toegewijden geïnspireerd om te blijven zoeken, zij het grotendeels tevergeefs.
Een beetje geluk kwam in 1996, toen een onderzoeker belde Jim Allisonop intuïtie volgde hij een mijlpaal kaart wat suggereert dat Coley’s idee toch enige waarde kan hebben. Met een innovatieve aanpak kon hij verrassende resultaten laten zien bij muizen. ‘De tumoren smolten gewoon weg’, vertelde Jim me later.
Opgewonden haastte hij zich naar farmaceutische bedrijven, in de hoop financiering te krijgen. In plaats daarvan werd hij verwijderd. Geneesmiddelenfabrikanten hadden al miljarden geïnvesteerd – en verloren – in soortgelijke ideeën. Honderden pogingen waren mislukt. ‘Het was deprimerend,’ herinnerde Jim zich. “Ik wist dat deze ontdekking een verschil zou kunnen maken, maar niemand wilde erin investeren.”
Niettemin hield hij vol. Hij verzamelde meer gegevens, klopte op de vloer en maakte zijn standpunt duidelijk. Het kostte hem drie jaar, maar uiteindelijk vond hij een klein biotechbedrijf, Medarexdie ermee instemde hem en zijn werk te steunen. Het resulterende medicijn zou deuren openen en van kankerimmunotherapie een levensvatbare behandeling maken. Jim zou de Nobelprijs winnen in 2018.
Een existentiële rebel worden
Camus geloofde dat ons bestaan bestond absurd. Hij vergeleek de menselijke conditie met Sisyfusde mythische Griekse koning die veroordeeld werd om een rotsblok de heuvel op te rollen, om het vervolgens voor eeuwig weer naar beneden te zien rollen. Ongelooflijk genoeg stelt Camus zich Sisyphus voor, die gelukkig terugkeert naar zijn werk aan de voet van de berg, nadat hij betekenis in zijn taak heeft gevonden.
Dit is de aard van existentiële rebellie: Betekenis voor jezelf creëren in een universum dat niets biedt. In twintig jaar onderzoek naar innovatie, transformatie en verandering heb ik één constante ontdekt: je hebt je geluk niet in de hand. Er kan van alles gebeuren. ‘Zekere dingen’ mislukken vaak omdat zich voortdurend gebeurtenissen met een lage waarschijnlijkheid voordoen.
We kunnen ons gemakkelijk een wereld voorstellen waarin Einstein in een patentbureau bleef werken en in zijn vrije tijd natuurkunde deed; Ramanujan stierf arm en anoniem; zijn genialiteit werd nooit erkend; en William Coley’s visie op een revolutionaire remedie tegen kanker bleef een utopie. Maar ieder van ons heeft volgehouden in een onverschillig universum, en voor ons allemaal is het op deze manier beter.
We hebben geen controle over ons geluk, maar we kunnen wel zelf beslissen hoe we naar betekenis zoeken. Einstein bracht de laatste decennia van zijn leven door in Princeton, New Jersey, waar hij werkte aan theorieën die nooit zouden uitkomen. Op zijn sterfbed definieerde Ramanujan een nieuwe klasse van wiskundige functies en de nummer dat zijn naam draagt. Dr. Coley, nu erkend als de ‘vader van de kankerimmunotherapie’, stierf omringd door zijn liefhebbende familie die toegewijd was aan zijn nalatenschap.
En net als Sisyphus kunnen we ons voorstellen dat ze allemaal gelukkig zijn, en misschien hopend op een beetje geluk.
