De protesten in heel Iran zijn deze week dramatisch toegenomen, grotendeels aangewakkerd door een oproep van Reza Pahlavi, die opnieuw werd uitgezonden door Farsi-talige satellietnieuwskanalen en websites in het buitenland, waarbij demonstranten in het hele land werden opgeroepen de straat op te gaan.
Hij verblijft al bijna vijftig jaar in ballingschap in de Verenigde Staten. Zijn vader, de sjah van Iran, werd zo gehaat dat miljoenen mensen in 1979 protesteerden en hem uit de macht dwongen.
Van verbannen kroonprins tot leidend oppositiefiguur, wie is precies de 65-jarige Reza Pahlavi?
Eerste begin
De geboorte van Reza Pahlavi, geboren in 1960, was een moment van nationaal belang, met berichten over kilometerslange mensenmassa’s tussen het ziekenhuis en het koninklijk paleis om de komst van de erfgenaam van de Iraanse troon te vieren.
Mohammad Reza Pahlavi, de sjah van Iran, had eindelijk een zoon verwekt die hem volgens de grondwet als koning kon opvolgen.
Mohammad Reza Pahlavi had al twee mislukte huwelijken meegemaakt: eerst met prinses Fawzia van Egypte en daarna met Soraya Esfandiary. Hoewel hij veel van Soraya hield, leidde de afwezigheid van een erfgenaam tot hun scheiding. Hij trouwde later met Farah Diba, in de hoop dat ze hem een zoon zou schenken die op een dag de Iraanse kroon zou erven.
De geschiedenis en de politiek hebben echter een onverwachte wending genomen. In 1978 verliet kroonprins Reza zijn geboorteland om naar de vliegschool in de Verenigde Staten te gaan. Een jaar later ontvluchtte zijn vader Iran tijdens het begin van wat bekend werd als de Islamitische Revolutie.
Nog geen maand later zegevierde de Iraanse revolutie, stortte het monarchale systeem in en stierf de sjah zelf nog geen twee jaar later in ballingschap.
De dood van de sjah en de eed van Reza Pahlavi
Met de dood van de sjah ging de verantwoordelijkheid over op zijn oudste zoon. Op zijn 21e verjaardag verklaarde Reza Pahlavi, die tot dan toe kroonprins was geweest, dat hij ‘klaar was om zijn verantwoordelijkheden en verplichtingen als legitieme koning van Iran te aanvaarden’.
Gezien de omstandigheden van het land stelde hij de constitutionele eed uit totdat “goddelijke bevestiging de voorwaarden mogelijk maakte.” Niettemin zwoer hij “op de Iraanse driekleur en op de Koran” altijd te zullen optreden als een “factor van nationale cohesie”.
Zo begon een nieuw hoofdstuk in het leven van de verbannen prins, dat ruim 45 jaar later nog steeds voortduurt.
Reza Pahlavi, geboren op 9 Aban 1339 (31 oktober 1960), ging op 17-jarige leeftijd, kort voor de Iraanse Revolutie, naar Texas om een militaire pilotenopleiding te volgen. Hij voltooide cursussen die hem kwalificeerden om met gevechtsvliegtuigen te vliegen. Na de revolutie begon hij politieke wetenschappen te studeren aan de Universiteit van Massachusetts, maar tijdens de ziekte van zijn vader ging hij naar Caïro om bij zijn gezin te logeren. Later behaalde hij zijn diploma via correspondentie aan de University of Southern California.
In een later interview zei hij dat hij tijdens de oorlog tussen Iran en Irak, gemotiveerd door wat hij omschreef als een ‘nationale en patriottische plicht’, via de Zwitserse ambassade in Caïro een brief stuurde naar de gezamenlijke stafchefs van de Iraanse strijdkrachten, waarin hij aanbood om als gevechtspiloot te dienen. De brief werd nooit beantwoord.
Reza Pahlavi en zijn rol als leidend oppositiefiguur
Na de dood van de laatste sjah van Iran kwam Reza Pahlavi naar voren als de meest prominente oppositiefiguur onder de monarchisten. Later verklaarde hij dat hij een regering in ballingschap had opgericht.
Hoewel zijn aanwezigheid op het politieke toneel jarenlang beperkt was, heeft Reza Pahlavi zich nooit volledig teruggetrokken uit de politieke activiteiten. Ondanks de voortdurende oproepen van monarchisten om zijn terugkeer naar Iran en het herstel van de troon, heeft hij herhaaldelijk benadrukt dat hij niet noodzakelijkerwijs streeft naar het herstel van de monarchie. Reza Pahlavi verklaarde in plaats daarvan dat zijn doel de omverwerping van het heersende regime is, gevolgd door een referendum waarin Iraniërs vrijelijk hun toekomstige politieke systeem kunnen bepalen. Deze positie vervreemdde zowel traditionele als radicale monarchisten en leidde tot verdeeldheid binnen zijn achterban.
Een symbool van het pre-islamitische republiektijdperk en een “nee tegen de status quo”
Ondanks deze spanningen versterkten verschillende factoren de positie van Reza Pahlavi onder een bevolking die grotendeels na het tijdperk van de sjah was geboren.
Reza Pahlavi is een symbool geworden van de politieke orde van vóór de Islamitische Republiek en wordt algemeen erkend als de meest prominente tegenstander van het huidige regime.
Het onvermogen van het heersende systeem om duurzame economische en sociale vooruitgang te garanderen, gecombineerd met verhalen in de media die de waargenomen prestaties van het monarchale tijdperk benadrukken, heeft geleid tot vergelijkingen tussen de economische prestaties van Iran en de internationale status onder de Sjah en onder de Islamitische Republiek. Deze vergelijkingen hebben op hun beurt geleid tot gunstiger meningen over de zoon van de voormalige sjah.
Leiderschapsvacuüm in de oppositie
Tegelijkertijd is geen enkel ander individu of groep in het buitenland erin geslaagd zich te profileren als een geloofwaardige alternatieve oppositiekracht. De meest georganiseerde oppositiegroep buiten Iran blijft de Mojahedin-e Khalq-organisatie, die om verschillende redenen het doelwit is geworden van wijdverbreide publieke woede.
De groep handhaaft een religieuze ideologie, vereist een islamitische hijab voor haar vrouwelijke leden en werkte samen met Saddam Hoessein tijdens de Iraakse militaire aanval op Iran, factoren die de legitimiteit ervan onder de bredere bevolking feitelijk teniet hebben gedaan.
Andere individuen en groepen kwamen kortstondig naar voren en beïnvloedden delen van de samenleving, maar slaagden er over het algemeen niet in om de steun van de meerderheid te verwerven als een haalbaar alternatief voor het dominante systeem van de Islamitische Republiek. Na de beweging ‘Vrouwen, Leven, Vrijheid’ in september 2022 werd bijvoorbeeld een alliantie voor de ‘Alliantie voor Democratie en Vrijheid in Iran’ gevormd, waarin prominente oppositiefiguren en verschillende politieke stromingen, waaronder Reza Pahlavi, werden samengebracht. De coalitie stortte al snel in vanwege interne meningsverschillen.
Ondanks deze mislukkingen kregen de oproepen van Reza Pahlavi om te demonstreren tegen de Islamitische Republiek brede publieke steun. Slogans die uit Iran worden gehoord, gaan vaak over steun voor zijn terugkeer naar het land.
Wat zegt Reza Pahlavi over het toekomstige Iraanse politieke systeem en zijn eigen rol?
Volgens zijn publieke verklaringen en boodschappen streeft Reza Pahlavi niet naar een terugkeer naar een “absolute monarchie” of erfelijke heerschappij. In plaats daarvan pleit hij voor een overgang van het huidige systeem naar wat hij omschrijft als “een op het volk gebaseerd regeringssysteem, gebaseerd op de vrije keuze van het volk.” Hoewel hij erkent dat de geschiedenis van zijn familie nauw verbonden is met de monarchie, benadrukt hij dat hij persoonlijk niet op zoek is naar macht of een officiële politieke positie, noch een specifieke titel wil claimen. Het verklaarde doel is ervoor te zorgen dat Iraniërs vrijelijk de aard van hun toekomstige politieke orde kunnen bepalen.
Hij stelt dat elk toekomstig systeem gevormd moet worden door middel van vrije verkiezingen, gebaseerd op de wil en stem van het volk, gegrondvest op mensenrechten en de scheiding van religie en politiek.
Bij het schetsen van het proces van politieke verandering benadrukt Reza Pahlavi verschillende sleutelprincipes. Hij roept op tot een vreedzame transitie en benadrukt dat verandering zonder geweld of door middel van burgerlijke ongehoorzaamheid moet komen. Hij sprak ook zijn steun uit voor de strijdkrachten, inclusief het leger en de basis van de Revolutionaire Garde, en drong er bij hen op aan om achter het volk te staan. Ten slotte stelt hij dat de vorm van het volgende politieke systeem, of het nu een parlementaire monarchie of een republiek is, zal moeten worden bepaald door middel van een vrij referendum. Hij heeft herhaaldelijk verklaard dat hij een seculier democratisch systeem als het meest geschikte politieke model voor Iran beschouwt.
Ondanks de uiteenlopende meningen over het toekomstige Iraanse politieke systeem lijkt het erop dat veel demonstranten zich vandaag de dag hebben verenigd rond Reza Pahlavi als de leidende figuur van de oppositie tegen de Islamitische Republiek, waardoor besluiten over de regeringsvorm zijn uitgesteld tot na de ineenstorting van het huidige regime.
